AIZANOI - KÜTAHYA

 "Kızlar bu yıl dönüşte Kütahya üzerinden gidelim mi?" "Olur neden ki?" "Yol üstünde gezmek istediğim bir antik kent var" "Çok şaşırdııık!"

    Yolu yaklaşık 150 kilometre uzatma pahasına ailemi ikna etmiştim, hem de tatil dönüşü ve ertesi gün mesainin başlayacağı bir gün için. Kütahya'ya 58 kilometre uzaklıktaki Çavdarhisar ilçesindeki Aizanoi'yi uzun zamandır gezmeyi planlamıştım. Kentin çok geniş bir alana yayılmamış olması zamanı iyi yönetebileceğimiz anlamına geliyordu.

    Sabah on gibi çıktığımız yolda fazla duraklamadan, kente öğleden sonra iki gibi vardık. Çavdarhisar'dan iki buçuk saat sonra çıktığımızda farkına vardığımız üzere ilçeye ana giriş kavşağından değil iki kilometre öncesinde gördüğümüz küçük tabelaya uyarak taş döşeli yoldan girdik. Sağımız solumuz köy evleri, önlerinde traktörler, römorklar... Yavaşça ilerlerken önümüzde sütunlar, taş bir köprü ve daha önemlisi gezen birkaç kişi görünce doğru yönde olduğumuzu anladık. Yolu biraz daha takip ettikten sonra gördüğümüz antik kent giriş binasının yakınına park ettik.

    

    Müze giriş işlemlerini tamamladıktan sonra Zeus Tapınağı'na doğru yürümeye başladık. İnsanı kendine doğru çeken ihtişamıyla göz alıcıydı. Anadolu'da Roma dönemine ait en iyi korunmuş Zeus tapınağı, yaklaşık MÖ üçüncü bin yıla tarihlenen höyüğün üzerine kurulmuş. MS 92'de imparator Domitianus döneminde başlanıp Hadrianus döneminde tamamlanmış ve çeşitli onarımlar geçirerek günümüze ulaşmış.

    Tapınak alanının çevresi boyunca kazılardan çıkarılmış mezar stelleri ve lahit parçaları konulmuş. Taş işçiliği müthiş. 

    Stadyuma doğru giden ara yoldan içeri girerek yürümeye başladık. Güneş tam üstümüzde, yol yorgunluğuyla 'acaba arabayı mı alsaydık' diye düşündük ama doğrusu yürümekmiş. Çünkü çok ilerlemeden kentin hamam kompleksine ulaştık. Hamam-Palaestra olarak isimlendirilen kompleks MS 2.yüzyılda kentin önemli ailelerinden Claudii ailesi tarafından yaptırılmış ve Bizans döneminde eklentiler yapılmış. Hamamda frigidarium (soğukluk) ve calidarium (sıcaklık) ana yıkanma bölümleri simetrik olarak yerleştirilmiş. Sportif aktivitelerin yapıldığı düşünülen palaestra bölümü henüz açığa çıkartılmamış. Hamam; Efes'teki Vedius, Sardes ve Ankara Roma Hamamı'yla çağdaş ve benzer plana sahip.

    Sağımızda su kanalı ve tarlaları arkamızda bırakarak tiyatro stadion yapı kompleksine geldik. Birbirine bitişik yapılmış tiyatro ve stadion aralarındaki sahneyi ortak kullanmışlar. Bu özelliğiyle antik çağın tek örneği. İnşasına MS 1.yüzyılda başlanıp çeşitli eklemelerle MS 3.yüzyıla kadar sürmüş. Domitianus dönemindeki mimarî hareketliğin önemli eserlerinden biri olan yapı kompleksi, Zeus Tapınağı'yla uzun süre eş zamanlı yapılmış. 

    Tiyatronun yaklaşık on bin kişilik kapasiteye sahip olduğu düşünülüyor. Alana giriş iznimiz olmadığından tiyatroyu yukarıdan çekebildik.

    Gelirken geçtiğimiz su kanalının yanından geçerken sıcağa daha fazla dayanamadım ve kafamı suya soktum. Müthiş bir rahatlamadan sonra müze giriş binasına döndük. Hediyelik eşya dükkânından küçük kızıma bir kitap ve hepimize su aldıktan sonra arabamıza bindik ve geldiğimiz yönden başta gördüğümüz sütunlu alan ve köprülerin bulunduğu yere geldik.

    Kocaçay olarak bilinen antik çağdaki ismiyle Penkalas veya daha doğrusu ondan arta kalan su birikintisi üzerindeki köprünün üzerindeyiz. Bu çay Tavşanlı Domaniç taraflarında Orhaneli Çayı ile birleşip Manyas Gölü'ne dökülüyor. Çay üzerindeki dört köprüden ikisi günümüzde ayakta ve iyi korunmuş durumda. Çayın iki kenarı sel koruma duvarlarıyla örülü.

    Köprü üzerinde güzel fotoğraflar çektikten sonra karşısındaki çitle kapalı alana girdik. Macellum olarak isimlendirilen alan dünyanın ilk gıda ticaret borsası olarak biliniyor. Macellumlar öncelikle et ve balık gibi gıdalar olmak üzere meyve, sebze, unlu mamûl, zeytinyağı ve benzeri ürünlerin satıldığı market kompleksidir. Kare planlı bir avlu, ortasında tholos (yıuvarlak yapı) ve etrafını çevreleyen dükkânlardan oluşuyor. 

    İmparator Diocletianus'un MS 301'de enflasyonla mücadele için yayınladığı Tavan Fiyatları Fermanı'na göre yarım litre şarap 24, yarım litre Mısır'dan ithal Zythus Birası 2, yarım litre ayçiçek yağı 40 dinar. Bir çift ayakkabı 100, yorgan 600, mor ipek ise 150000 dinar. Öğretmenlik hizmeti öğrenci başına 50, veterinerlik hizmeti ise hayvan başına 20 dinar tavan fiyatında. Bir saray muhafızının ortalama ücreti yıllık 5500, asker maaşı ise yıllık 1800 dinar. 

    Buradaki caminin çevresi 1970 Gediz depreminde alan ortaya çıkmadan önce bir süreliğine Çavdarhisar'ın pazar yeri olarak kullanılmış. Roma döneminde kamunun hizmetine açık bir pazar yeri olan alanın, yüzlerce yıl geçip kültürler değişse de yine pazar yeri olması epey ilginç bir durum.

    Sütunlu cadde deprem sonrası temizlik ve kazı çalışmaları sonrası açığa çıkmış. MS 5.yüzyılın başlarına tarihlenen caddede, MS 1.yüzyıla tarihlenen Artemis Tapınağı'na ait mimari parçaların devşirme malzeme olarak kullanıldığı tespit edilmiş. Caddenin uzunluğunun 450 metre olabileceği düşünülüyor, demek ki burada kazılar sürebilir. Sütunların arkasındaki dükkân sırası sütunlu caddenin aynı zamanda ticarî faaliyetler için kullanıldığını gösteriyor.

    Dönüş yoluna çıkmadan önce bir antik kentte pek rastlayamayacağınız bir konaklama tesisine girdik. Tarihi yapılar içinde gecelik konaklayabileceğiniz güzel bir otel. Bir diğer bizi şaşırtan olay ise otelin bahçesinde yöresel şiveleriyle müşterilere hizmet veren kadınların odun ateşinde pizza servis ettiği bir restoranın bulunması. Hiç şüphesiz acıkmıştık ve bu fırsatı kaçırmadık.

    Kütahya'nın Çavdarhisar ilçesindeki Aizanoi antik kenti ülkemizin en önemli antik yerleşimleri arasında ve enler şehri. İlk borsa binası, en iyi korunmuş Zeus Tapınağı, ilk tiyatro-stadyum ortak sahne yapısı. Efsaneye göre Aizanoi kentinin ismi, Zeus'un kızı olan su perisi Erato ile Arcadia'lı kral Arcas'ın oğlu Azan'dan geliyor. Kent çevresindeki yerleşim MÖ 3000'lere dayanıyor. Frigya'ya bağlı olan kent, Roma Dönemi'nde tahıl, şarap ve yün üretimiyle zenginleşmiş, Erken Bizans Dönemi'nde piskoposluk merkezi olmuş. Selçuklular zamanında buraya Çavdar Tatarları yerleşmiş ve ilçe ismini buradan almış.

    

"Seyahatin önündeki tek engel kapının eşiğidir." 

Bir Boşnak atasözü