ETNOGRAFYA MÜZESİ - ANKARA

 Temmuz ayının ortası. Bizimkiler dün Dikili'ye gitti ve evde iki hafta kadar yalnız olacağım. Yaz tatili, her zaman bir arada olacak şekilde planlanamıyor. Geçen yıl da aynı şey olmuştu; ben yıllık iznimi iki haftadan fazla peş peşe alamadığım için sonradan onlara katılacak şekilde tatile göndermiştim.

Geçen yıl Ankara'da uzun süredir gezmediğim yerlerden biri olan Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ne gitmiştim. Bu sefer birkaç ay önce tadilatta olup ailecek kapısından döndüğümüz Etnografya Müzesi'ni hedefime koymuştum.

Pazar sabahı erkenden kalkıp kahvaltı sonrası kendimi dışarı attım. Müze gezisi öncesi halletmem gereken birkaç ufak işten sonra yola koyuldum. Eskişehir Yolu diye bildiğimiz Dumlupınar Bulvarı ve İsmet İnönü Bulvarı'ndaki alt geçitten Atatürk Bulvarı'na çıktım. Ulus yönünde ilerleyerek Kızılay Meydanı ve Sıhhiye'den geçtikten sonra, Adalet Sarayı'nın karşısındaki Kızılay Sokağı'ndan içeri girip, Türkocağı Sokağı'nda bulunan müzelerin karşısına park ettim. Resim ve Heykel Müzesi'ne birkaç ay önce girmiştik, bugünkü hedefim Etnografya Müzesi.

    Namazgâh olarak bilinen ve Kurtuluş Savaşı sırasında halkın topluca Cuma namazı kıldığı bölgede 1925 yılında inşasına başlanan müze binası 1928 yılında tamamlandı. Türkiye'de müze binası olarak yapılan ilk yapıdır. Mimarı Cumhuriyet döneminin önemli mimarlarından Arif Hikmet Koyunoğlu, Birinci Dünya Savaşı Kafkas Cephesi'ndeki Sarıkamış'ta 30.000 kişiden sağ kalan 216 kişiden biridir. İlk mimarlık faaliyetlerinden biri Erzurum'daki İttihat ve Terakki binasını yapmak olur. 1921'de Ankara'ya gelir ve Celal Bayar, Ruşen Eşref Ünaydın, Falih Rıfkı Atay gibi önemli kişilerin evlerini ve vakıfların binalarını inşa eder. Koyunoğlu'nun en önemli eserleri arasında Türk Ocağı binası, Himaye-i Etfal Cemiyeti binası, Adliye binası, Hariciye Vekaleti ve Maarif Vekaleti binaları yer alır.

    "Bir akşam dışarıda kar yağıyor, ben bu broşürü hazırlıyorum, taşçılar da içeride çalışıyor. Ustalardan biri koştu geldi, 'Efendim, Paşa geldi.' Muvakkat taktığımız kapı açıldı, baktım Atatürk. 'Hikmet bu havada inşaat yapılır mı?' dedi. 'Ne yapayım Paşam, hükümetimiz bir senede teslim etmemizi istedi, başka çare yok.' Bir ara tipi durdu, Paşa kapıyı açtırdı. Ovaya doğru oturdu. 'Çocuklar, şuraya güzel bir park yapsak, şu ovayı ağaçlandırsak, enfes bir şey olacak. Yazın bu kubbenin altı da serin olur, gelip burada dinlenmeli.' Atatürk'ün işaret ettiği yer , yine Ata'nın yönlendirmesi, planlaması ve ileri görüşlülüğü ile bugün mevcut olan Atatürk Orman Çiftliği'dir." Bu cümle Arif Hikmet Koyunoğlu'nun hatıralarından; 'serin olur gelip burada dinlenmeli' dediği yer ise Atatürk'ün ölümünden sonra Anıtkabir hazırlanana kadar geçici kabrinin bulunduğu yer. Duygulanmamak elde değil.

    Müzenin önündeki bronzdan yapılmış at üzerinde Atatürk heykeli, 1927 yılında İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica tarafından yapıldı. Müze halktan toplanan eserlerle 18 Temmuz 1930 tarihinde halkın ziyaretine açıldı.

    Müze kart uygulamasındaki karekodu gişede okutarak müzeye girdim. Yanıtını tahmin ettiğim soruyu gişedeki memura sordum: "Fotoğraf çekebiliyor muyum?" "Flaşsız çekmeniz kaydıyla evet"    

    Müzenin ilk odası Anadolu'nun çeşitli yerlerinden gelen ahşap eserlerin sergilendiği oda. Ahşap işçiliği, Selçuklu döneminden başlayarak Türk sanatında önemli bir yer tutar. Beylikler dönemi ahşap işçiliğinde, bazı ayrıntılar dışında büyük ölçüde Selçuklu ahşap teknikleri ve geleneği sürdürülmüştür. Çeşitli yapıların pencere ve kapı kanatlarında, korkuluklarında, cami minarelerinde, kürsülerde, sanduka ve rahleler ile ahşap direkli camilerin sütun başlıklarında, konsol ve kirişlerinde geniş uygulama alanı bulmuştur. Özellikle ceviz, elma, armut, sedir, abanoz ve gül ağacı kullanılmıştır.

    Sedef ve fildişi kakma eserlerde teknik özelliğinden dolayı geometrik motifler tercih edilmiştir. 15. ve 16.yy. Klasik Osmanlı dönemi oyma ve sedef kakma işçiliğinde geometrik süslemenin yanında dört yapraklı yoncalar ve rumîler yer alır. (Rumî: Anadolu Selçukluların üslûplaştırdıkları filiz, yaprak ve hayvan motiflerinden oluşmuş dolaşık süsleme) Fildişi kakmalarda rumîlerin yanında yazı da kullanılmıştır. 16.yy.dan itibaren kullanılmaya başlanan çintemani motifi 17.yy. sedef kakma işçiliğinde de görülür. (Çintemani: Gücü, hızı ve zekâyı temsil eden, genellikle üç yıldız ve dalgalı hatlardan oluşan, simetrik düzen içinde tekrarlanan bir motif. Osmanlı döneminde kullanımı, gücü ve başarıyı temsil etmesi nedeniyle yaygındı.) 19.yy.da istiridye kabuğu şekilleri devrin özelliğine uygun olarak çeşme aynalarında, saray kapılarında, pencere alınlıklarında olduğu gibi oyma rahlelerde ve mobilyalarda bolca kullanılmıştır.

    

    Ankara Kuyulu Camii kapı kanadı, Merzifon Çelebi Sultan Mehmet Medresesi kapı kanadı, Ankara Ahi Şerafettin Türbesi Sandukası ve Hacı Bayram Veli Türbesi kapıları hayranlık uyandırıcı işçiliklere sahip.

    İkinci bölümde tasavvuf kültürüyle ilgili eşyalar sergileniyor. Minare, kubbe, sancak direği gibi şeylerin tepesinde bulunan ay yıldız veya lâle biçimindeki metal alemler, sikkeler, kavuklar, hırkalar, çalgılar göz alıcı. 

    Belli bir mertebeye erişen dervişlerin başlarını örtmek için giydikleri kıyafet olan sikke (taç) olgunlaşmayı simgeler. Mensup olunan tarikata göre şekil, bağlama stili ve renkleri farklılık gösterir. Sikkelerin dilimlikleri ibadeti yenilemeye, astarı nura, pamuğu sırra, kubbesi ermişliğe, başa konması hayata, yere konması ise ölüme işarettir.

    Hz.Muhammed'in ehl-i beytini abası altına alması ve şair Ka'b bin Züheyr'e hırkasını vermesi, hırka giymenin tasavvuf adabı içinde yer almasına sebep olmuştur. Genellikle önü açık bir şekilde tasarlanan hırkalar tasavvuf kültüründe zühd ve takva sembolü olarak giyilmiştir. (Zühd: Allah'tan başka her şeyi gönlünden çıkarmak ve O'nun dışındaki hiçbir varlığa hakkettiğinden fazla değer vermemek / Takva: Günahtan kaçınmak, sakınmak)

    Teslim taşı, Bektaşi dergâhında teslimiyet anlamına gelen, dervişlerin boyunlarına astıkları 12 köşeli taştır. Taşın iç yüzü batını yani Hz.Ali'yi, dış yüzü ise zahiri yani Hz.Muhammed'i temsil eder.

    Nefir, boynuzdan yapılmış üflemeli bir çalgıdır. Türk İslâm geleneğinde başta Bektaşiler olmak üzere hemen hemen bütün tasavvufî geleneklerde gezgin dervişler tarafından kullanılmaktadır. Dervişlerin yerleşim yerine girdiklerinde ve ayrılırken çaldıkları nefir, ıssız ve tehlikeli yerlerde yırtıcı hayvanları korkutmak için de kullanılmıştır. Ney, def ve lavta da dervişlerin her daim çaldıkları çalgılardan olmuştur.

    Keşkül-ü fukara, dervişlerin kendilerine verilen yiyecekleri koydukları kap veya çantaya denir. İki ucundan zincirle bağlanmış olan kabın üzerinde geometrik şekiller, insan tasvirleri ve bitkisel süslemeler yer alır.

    Mütteka, saatlerce süren zikir ibadetlerinde bağdaş kuran dervişlerin çene altına koyup başlarını yasladıkları ve ibadet sonrası dayanarak ayağa kalktıkları bastonun adı. Müzenin farklı bölümlerinde çeşitli şekillerde müttekaya rastlayabilirsiniz.

    Vefkli yelek, Osmanlı sultanları ve şehzadeler için üç dört yılda dokunan; ayet, hadis ve sembollerle süslü yeleklere denir. Kirli beyaz renkli, gömlek yakalı, sıfır kollu ve önü açıktır. 

    İki yıldır Osmanlıca dersi alıyorum ama ahşap levha üzerindeki yazıyı çözmesi ne kadar zor oldu: "Muhabbetten Muhammed oldu hasıl, Muhammedsiz muhabbet ne hasıl"

    Üçüncü bölümde hat sanatından büyüleyici örneklerle karşılaştım. Arapça'da hat, satır veya çizgi; hattat ise el yazısı güzel olan sanatkâr anlamında. Durun bakalım yine Osmanlıca dersinden bildiklerim: İslâmiyetin ilk dönemlerinde geometrik karakterli kûfi; sonrasında zamanla ve sırasıyla sülüs, celî, nesih, talik, divanî, siyakat, rik'a, reyhanî ve diğerleri. Türkler, Arap yazısının üstün bir estetik düzeye ulaşmasını sağlamışlar ve onu güzel sanatların bir dalı haline getirmişler.

    Müellifi Şerifî olan Ertuğrul Gazi'nin 13.yy.da Tekfur ve Tatarlar ile mücadelesini konu alan minyatürlü yazma, beni en çok etkileyen eserlerden biri oldu. İç içe yazılmış Allah, Muhammed ve Ali'den oluşan ve insan yüzüne benzetilmiş Bektaşi kültürüne özgü eser de çok ilginçti. Ama bana "bu müzeden bir eser seç, senin olsun" deseler herhalde Hz.Adem'den başlayıp Sultan Abdülaziz'e kadar inen soy ağacının yazılı olduğu uzun yazma şecereyi alırdım.

    Güç ve iktidar bölümünde Türklerin kullandıkları savaş araç ve gereçleri, taht, madalya ve nişanlar sergileniyor. Ok ve yayın gerçek hayatta kullanımı kadar Türk kültüründeki sembol olarak öneminin; kılıçlara atfedilen kutsallığın; vurucu, atıcı, kesici, koruyucu ve ateşli silahların; devlet nişanı türlerinin anlatıldığı panolar ilgi çekici bilgilerle dolu. Bu bölümün bence en dikkat çekici eseri, Türkiye Selçuklu hükümdarı I.Gıyaseddin Keyhüsrev'e ait olan taht. Ahşap kısmına yazılmış kitabeden tahtın sahibi olduğu anlaşılabiliyor.

    Bir sonraki oda, göz alıcı çini ve porselen eserlerin bulunduğu bölüm. Girişte kıymetli ve öğretici bilgilerin olduğu ışıklı panoyu okumadan geçmemenizi öneririm. Vazolar, tepsiler, duvar çinileri, çini levhalar, tabaklar... Hepsi güzel ama bu bölümün bence en güzeli üç kollu şamdan. Bursa Sinan Paşa Camii'nden kaçırılıp ülkemize iadesi sağlanan 16.yy. cami alınlığı bu bölümün ikinciliği ödülünü alır.

    Müze girişinin ilerisi ve müzenin ortası diyebileceğimiz bölüme geldim. Karşımda Atatürk'ün 1938-1953 arasındaki geçici istirahatgâhı. Soldaki duvara yaslı ahşap dolap içinde bir saat. Arapça rakamlarla yazılı saat, dokuzu beş geçede durmuş. Müzeyi daha önce gezmiş ve bu bölümdeki yapılan çalışmayı bilen bir gencin müze görevlisine bir ricada bulunduğunu işitiyorum. Görevli elindeki tabletten duvara bir video yansıtıyor, Atatürk'ün kabartmasının ve muhteşem sözünün bulunduğu panelin üstü yeşil yaprakların görüntüsüyle bezeniyor. En yakın duvara yaslanmak zorunda kalıyorum. Yanımdaki banka oturmuş kızın ağladığını duyuyorum, erkek arkadaşının omzuna yaslanmış. Video bitince gezime devam ediyorum, gözlerim nemli.

    Duvardaki televizyonda müzeyi tanıtan bir film oynuyor. Başrolde Evliya Çelebi'yi oynayan Reha Özcan ve müzeyi gezmeye gelmiş iki genç. Birkaç dakikalık molada filmi izleyerek hoşça vakit geçirdim.

    17. ve 19.yy'a göre tasarlanan geleneksel Ankara konağı bölümünde konağın dış cephesi ve çalışma odası sergileniyor. Özgün tavan göbeği ve süslemeler 17.yy; mobilyalar ve diğer eşyalar ise 19.yy'a tarihlenebilir.

    Türkiye Selçuklu döneminde 13.yy. da pişmiş topraktan yapılmış sürahi, testi, ibrik, tabak ve yine aynı dönemden kalma saray su kabı; Osmanlı döneminde 19.yy. da Tophane seramiklerinden üretilmiş demlik, fincan, insan suretli lüleler ve yine aynı dönemden kalma Çanakkale seramiklerinden yapılmış vazo, hayvan figürlü kaplar, cam bardaklar, şekerlikler... Yüzyıllar içindeki seramik işçiliğinin gelişimini gözler önüne seriyor.

    Maden sanatına ait eserlerin bulunduğu kısımda ise hem çeşitli dönemlere hem de farklı kültürlere ait eşyalar sergileniyor. Horoz ve güvercin figürleri 19.yy. İran kültürüne, metal kazan 15.yy. Memlûk dönemine, havan ve şamdan 13.yy Türkiye Selçuklu dönemine, nar figürlü ibrik 10.yy. Abbasi kültürüne ait.

    Zengin ve hayranlık uyandırıcı güzellikteki motiflerle bezeli halı ve kilimlerin bulunduğu bölüme geldim. Osmanlının son dönemlerine ait eserlerden en ilgimi çeken, Kars ve Batum'un kırk yıllık Rus işgalinden kurtuluşu şerefine Kafkas Cephesi kumandanları için dokunan Bardız Kilimi olarak adlandırılan eser. Kilim Enver Paşa'ya hediye edilmek üzere yapılmış fakat verilememiş. Kilimin üzerinde çiçekler, yıldızlar, bayrakların yanı sıra kûfi karakterli bir de şiir yer alıyor.

 

    Üzerinde "Ya Hazret-i Mevlânâ" yazılı levha, tespih, ney ve Mevlevi külahını inceleyerek sıradaki odaya girdim. Bayezid-i Bistâmî'ye atfedilen hırka-i şerif ve külah, bu bölümde en ilgimi çeken eserler oldu. 19.yy.dan kalma Bayramî ve Kadirî tacları, sancak alemleri, ahşaptan yapılmış Kubbe-i Hadra, Kelime-i Tevhid yazılı levha dikkat çekici diğer eserler. Duvarlarda asılı panolardaki açıklamaların tümü okumaya değer zengin bilgiler içeriyor.

    "Zarafet ve estetik" odasındaki değerli ipeklerden dikilmiş kadın elbiseleri, kemerler, tokalar, tepelikler ve takılarla müze gezimi tamamladım. Tadı damağımda kaldı, acaba haftaya bir daha mı gelsem?

"Bir müzedeyken yavaş yürü ama yürümeye devam et." 

Gertrude Stein