Birkaç yıl önce bir aile sohbetimizde "Eee bundan sonra nereye gidiyoruz?" sorusuna cevap ararken ve herkes gönlünden geçen yerleri söylerken büyük kızım "Barcelona ya da Konya" demişti. Kısmet bu yılki Cumhuriyet Bayramı arasınaymış. Bir gün önceki yarım günü ve öncesindeki hafta sonunu fırsat bilip üç günlük tatil planını yaptık. Eşim konaklayabileceğimiz kurumları aradı, ben her zamanki gibi gezi programını hazırladım. Bu mevsimde ne yapacağız Barcelona'da, Konya güzeldir şimdi.
Eğimli rampa şeklinde alt kata doğru ilerlerken birkaç yerde kelebek üretim dolaplarıyla karşılaştık. Sıra sıra hayatına kelebek olarak devam edecek tırtılların dizildiği ve hangi tropik ülkeden getirildiğinin yazılı olduğu camlı dolaplar. Bir de dışına kelebeklerin dizildiği ve besinlerini aldıkları tabaklar ilgi çekiciydi. Yemek molasına çıkmış fabrika işçilerine benzettim. Duvarlarda kelebeklerin hayatıyla ilgili ansiklopedik bilgileri içeren yazıları okuyarak en alt kata geldik.
Kelebek türleri yanı sıra başka böcekleri de tanıtan; bu türlerle ilgili efsaneleri, dinî inanışları ve tarihî olayları içeren animasyon filmlerin oynatıldığı ekranların bulunduğu alana geçtik. Sadece çocuklara değil bana da hitap ettiğini rahatlıkla söyleyebilirim.
Müze bahçesinden mağrur sokak kedisini selamlayıp çıktık.
Köyün ortasından geçen çayın yanına restoran ve kafelerin bankları konarak güzel bir ambiyans yaratılmış. Alışveriş yapılabilecek birçok dükkândan birini seçerek büyükannelere birer hediye alıp yürüyüşümüze devam ettik.
Sille Barajı'na doğru giden caddeden hafif yokuşu çıkmaya başladık. Sol tarafta bulunan kafenin yanından Zaman Müzesi'ne gitmeye karar verdik. Müze bahçesinden çektiğim fotoğraf bu yokuşun verdiği yorgunluğa değdiğini gösteriyor.
Zaman Müzesi aslında bir kilise daha doğrusu şapelin restorasyonu sonrası 2012 yılında kurulmuş ve Türkiye'nin ilk zaman müzesi olma özelliğini taşıyor. Müzede Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait birçok eser sergileniyor.
Usturlap, Yunanca astro ve lambanein yani yıldız ve yakalamak veya ölçmek kelimelerinin birleşimiyle oluşan astrolabostan türemiştir. Temel işlevi yıldızların konumunu belirlemek olan çok amaçlı astronomi aleti. İlk olarak MÖ 240'da Apollonius ve Hipparkos tarafından keşfedildiği, Avrupa'da 18. yüzyıl, doğuda ise 19.yüzyıla kadar kullanıldığı biliniyor. Müzedeki görevlinin gelen bir soru üzerine anlattığına göre yakın zamanda bir usturlabın Londra'daki bir müzayedede milyonlarca sterline alıcı bulmuş.
Sille, beş bin yıl boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış hâttâ neolitik çağa kadar uzanan bir tarihi olduğu düşünülüyor. Roma, Bizans, Selçuklu, Karamanoğlu ve Osmanlı'nın izlerine ulaşılabiliyor. Rum köyü olarak da bilinen Sille'de Anadolu'nun bilinen en eski kilisesi bulunuyor. Archangelos Michael veya diğer adıyla Aya Elenia kilisesi aynı zamanda dünyanın ayakta kalan en eski kilisesi. Daha doğrusu insan elinden çıkmış ilk, öncesinde mağara kiliseler var.
Kilisenin iç yapısının üstünde Yunan harfleriyle yazılmış 1833 tarihli Türkçe bir kitabe bulunuyor. Sultan Abdülmecid döneminde onarım gördüğüne dair bir kitabe daha mevcut. Kilise bu bölgeye özgü Sille taşından yapılmış.
Sille Köyü bize beklediğimizden çok daha fazla gezecek yer ve zaman sundu. İyi ki "buraya gitmemize gerek yok." dememişim. Biraz da kendimi övmekten zarar gelmez.
Saatimiz beş olmuştu ve epey yorulmuştuk. On beş dakikalık sürüşle konaklayacağımız yere geldik. İki saat dinlenip akşam yemeğine çıkarız diyerek odamıza yerleştik.
İlk gün gezdiğimiz son iki yer Ecdad Parkı ve Kyoto Parkı. Büyük sayılabilecek bir havuzun etrafına şehir suru benzetilerek yapılmış Ecdad Park'ının yürüyüş alanı oldukça geniş. Akşamın soğuk ama temiz havasını içimize çekip üzerimizdeki montlara ve birbirimize sarılarak günün en tatlı anlarını yaşadık. Kyoto ile Konya belediyeleri arasında imzalanan kardeş şehir protokolü çerçevesinde 2010 yılında açılan Kyoto Parkı, Japon mimarîsi ve kültürüne uygun tasarlanmış. İçinde bahçe, kamelyalar, seyir terasları, ahşap köprüler ve Japon ağaç ve bitkileri bulunuyor. Parktaki kafeteryaya geçtik ve akşam yemeğimizi açık havada ama ısıtıcının altında, günün bizde bıraktığı etkileri konuşarak keyif içinde yedik.
Sadreddin Konevî 1208 yılından Malatya'da dünyaya gelmiş ve babası Mecdeddin İshak Türkiye Selçuklu sarayında elçilik ve şehzade hocalığı görevlerini üstlenmiş bir âlim ve üst düzey yöneticiydi. Aynı zamanda tasavvuf hayatının önemli bir kişiliği olmasından dolayı devrin yine önemli mutasavvıf ve âlimleriyle dosttu. Bunlardan en önemlisi ve Sadreddin Konevi'yi çok etkileyen kişi vahdet-i vücûd yani yaratanla yaratılanın tek ve bir olduğunu savunan sufî düşüncenin temsilcisi Muhyiddin İbnü'l Arabî'dir. Mevlânâ Celaleddin Rumî de Konevî'yle yakındırlar hâttâ Mevlânâ cenaze namazını Sadreddin Konevî'nin kıldırmasını vasiyet etmiş.
Küçük kızım çiğköfteye bayılır ama marka takıntısı vardır. Yürürken rastladığımız dükkândan çiğköfte ister gibi oldu ama sabah erken saatte olduğumuzu ve arabamıza dönerken alacağımızı söz verdikten sonra yolumuza devam ettik. Araç trafiğine kapalı, sağlı sollu restoran, kafe ve mağazaların bulunduğu Hoca Hasan Sokağına akşam tekrar uğranacağı hepimiz için kesinleşti.
İnce Minare Sokağı'ndan ilerleyip Selçuklu mimarîsinin tipik örneklerinden olan Taş ve Ahşap Eserler Müzesi'ne ulaştık. Aslında medrese olan bina, 2.İzzeddin Keykavus'un vezirlerinden Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından 1264 yılında yaptırılmış. Taş işçiliğinin çok güzel örneklerinin olduğunu bildiğim müzeye tadilattan dolayı giremedik. Bir saattir dolaşıyoruz hedeflerimden hiçbirine giremedik, canım çok sıkıldı.
Parkın içindeki Alâeddin Camii'nin yapımı uzun sürmüş. 1156-1221 yılları arasında 1.Rükneddin Mesud, 2.Kılıçarslan, 1.İzzeddin Keykavus ve 1.Alâeddin Keykubad dönemlerinde inşası devam etmiş. Caminin minaresi Osmanlı padişahı 2.Abdülhamid döneminde yaptırılmış.
Parktan çıkarak yakındaki Karatay Medresesi'ne doğru yürümeye başladık. Karamanoğlu Beyliği döneminden kalma Ak Camii'nin yanından geçtik. Esas adı Şaz Bey Camii olan bina kireçle boyandığı için Ak Camii adını almış. Şaz Bey'in Karamanoğlu Beyliği'nde önemli görevlerde bulunmuş bir devlet adamı ve bu göreve kölelikten yükseldiği biliniyor.
Nihayet açık bir tarihî eser bulduk ve şimdiye kadar gezemediğimiz yerlerin neden açık olmadığını öğrenebilecektik. Karatay Medresesi'ndeki görevli, Konya şehir merkezi genelindeki tarihî mekânların öğle saatine doğru açıldığını ve bunun nedeninin de şehirdeki Suriyeli göçmenlerin önemli bir kısmının bu tarihî mekânların yakınlarını mesken tuttukları için güvenlik amaçlı olduğunu belirtti. İşte bu güzel haber, demek ki dönüş yolumuzda giremediğimiz yerleri açık bulacağız.
Karatay Medresesi'ni yaptıran ve ismini veren Celaleddin Karatay dört Selçuklu sultanıyla çalışan önemli bir devlet adamıdır. Doğum tarihi ve kökeni tam olarak bilinmemekle birlikte rivâyetlere göre Rum gulâmı olabilir. 1.İzzeddin Keykavus zamanında göreve başlamış ve 1252 yılına kadar kırk yıl hizmet etmiş. Alâeddin Keykubad'ın zehirlenmesinden sonra ortaya çıkan taht kavgalarını önlemiş sonraki sultanların başa olaysız başa geçmeleri için çok çaba sarfetmiş. Mütevazılığı, dindarlığı ve sade yaşamıyla örnek olması bir yana ilim ve sanat hayatına yaptığı katkılar bu medrese gibi birkaç eserde daha kendini gösteriyor.
Duvar ve tavandaki mozaik çiniler, vitrinlerdeki porselen vazolar, tabaklar ve çeşitli figürlerle bezeli duvar çinilerinin her biri hazine değerinde.
Karatay Medresesi Konya Kültür Park Fuar Alanı'nın köşesinde. Alanın diğer köşesinde tarihî Konya evlerine benzer evler dikilmiş. Biraz nefeslenmek için evlerin önündeki ağaçların gölgesindeki banklara oturup dinlenme fırsatı bulduk.
Mevlânâ Caddesi'nden Tevfikiye Caddesi'ne, kuyumcu dükkânları arasında geçip Türbe Caddesi'ne girdik. Biraz ilerimizde kalan Kapu Camii'ne dönüşte uğramak lâzım.
Karşımıza 1671-1676 yılları arasında yapılan ancak 1867'de yandıktan sonra 1874'de Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal adına barok ve Osmanlı tarzında yeniden yapılan Aziziye Camii çıktı. Çift minareli caminin önemli özelliklerinden bir tanesi pencerelerinin kapıdan büyük olması. Çok kalabalık olduğundan dönüşte bu camiye de gireriz diyerek yolumuza devam ettik.
Mevlânâ Çarşısı'na geçip bir kafede oturup nefeslendik. Türk kahvesi eşliğinde güneşlenmenin tadı bir başkaydı. Mevlânâ Türbesi'ne geçmeden hemen önündeki Sultan Selim Camii'ne girdik. Kanunî Sultan Süleyman'ın zamanında Konya Valisi olarak görevlendirdiği oğlu 2.Selim'in 1558'de yapımına başlattığı cami, klasik Osmanlı mimarîsinin Konya'daki en güzel örneklerinden birisi.
Mimarına herhangi bir kaynakta rastlanmıyor ama Mimar Sinan'ın eserlerine benzerliği dikkat çekiyor. Farklı bir görüş olarak tarihçi Hammer caminin yapımında Ayasofya örnek alınmış diyor.
Mevlânâ Türbesi'nin bulunduğu alana girmek üzere hızlı adımlarla yürürken kaldırımda bir mezara denk geldik. Konyalı Şem'î 1777-1834 arasında yaşamış bir halk şairi. Konya'da ünlenince İstanbul'a gitmiş ve dönemin padişahı 3.Selim'in huzurunda saz çalıp şiirler okumuş. Sultan kalmasını istemişse de kabul etmeyip Konya'ya çarşı ağalığı unvanıyla dönmüş. Şiirlerindeki mısralardan Mevleviliğe bağlandığını anlıyoruz. Mezarın çeşitli imar çalışmalarında kaldırılmak istenmesi fakat kaldırılamaması halk arasında mezarla ilgili menkıbelerin yayılmasına yol açmış.
Nihayet Konya gezimizin en önemli amaçlarından biri olan yere girebildik. Alandaki ilk ilgimizi çeken görüntü bir aydınlatma direğine yerleştirilmiş dünyadaki çeşitli mevlevîhânelere uzaklığın yazılı olduğu yön levhaları oldu. Bunlara Âlem-i Medâin-i Mevleviyye adı veriliyor.
Mesnevîhan odasında Mevlânâ'nın en meşhur eseri Mesnevî sergileniyor. Mevlevîhânelerde Mesnevî okuyup anlatanlara Mesnevîhan deniliyor. Diğer tarikatlere mensup kişiler de mesnevîhanlık icazeti alıp tarikatler arası bağ kurmuşlar ve Osmanlı Devleti zamanında başka dergâh ve tekkelerde de Mesnevî okutmak için vakıflar kurulmuş. Cuma namazlarından sonra Kuran okunduktan sonra Mesnevî okunup semâ yapılmış.
Tasavvuf musıkîsi, İslam'daki tasavvuf anlayışına uygun olarak, insanın Allah'a olan kulluğunun farkına varmasını sağlamak için yapılan bir müzik türüdür. Mevlevîlikte semâ yapılırken ilk dönemler ney, kudüm, rebab ve halîle kullanılmış; geç dönemlerde ise bunlara def, ud, kemençe ve tambur eklenmiş.
Külâh, hırka, arakiyye, destâr, tennûre, elifî nemed, destegül. Aslında Mevlânâ'nın özel bir elbisesi yoktu, giydiği külâh zamanın külâhı, sardığı sarık bilginlerin sardığı örfî sarıktı. Vefatından sonra yayılan Mevlevîlik zamanla diğer mezhep ve tarikatlerden etkilenerek özel bir kıyafet tarzı ortaya koydu. İlk anlarda hırka ve sikke (külâh) ile tanınan Mevlevîler, 16.yüzyıldan sonra dışarı, merasim ve âyin için ayrı ayrı giyim şekilleri bulmuş ve bunları uygun şekilde anlamlandırmış.
Bir diğer odada Konya Tatköy halkının Mevlevî dergâhı matbahına (mutfağına) her yıl elli yük odun vereceğine dair 3.Selim'in fermânı ve Celâleddin Çelebi'nin dergâha hediye ettiği posta çantası sergileniyor.
Sertarîk, Çelebi Efendi'nin muavini ve Konya Mevlevîhânesi'nin şeyhi yerindeki kıdemli dedeye verilen unvan. Diğer dergâhlarda Aşçı Dede makamına sahip ve mevlevîhânedeki terbiye sisteminin en büyük âmiri ve düzenleyicisi.
Aşçı Dede Mevlevîlik tarikatinde dervişleri eğiten, terbiye edip mânen pişiren ve olgunlaştıran kişidir. Balmumu heykellerle dolu oda ne kadar da gerçekçi tasarlanmış.
Sinan Paşa ve Fatma Hatun türbelerine girdik. Sinan Paşa 1573-1574 yıllarında Karaman Beylerbeyliği görevinde bulunmuş, Fatma Hatun ise Karaman valisi Murat Paşa'nın kızı.
Çelebi ve dergâh büyüklerinin mezar sandıklarının bulunduğu bölüme geldik. Yerli ve yabancı turist grupları arasında zorlukla adım adım ilerleyebildik.
Doğum yılı hakkında bile çeşitli görüşlerin olduğu ama genelde 1207 olarak kabul edilen, günümüz Afganistan sınırları içindeki Belh doğan ve asıl adı Muhammed olan Mevlânâ kendisini Mesnevî'de Muhammed bin Hüseyin el Belhî olarak kaydetmiş. Efendimiz anlamındaki 'Mevlânâ' unvanı onu yüceltmek için verilmiş. Dinin haşmeti anlamındaki 'Celâleddin' lakabı. Hayatını geçirdiği Anadolu'ya nispetle 'Rumî', müderrisliği nedeniyle 'Molla Hünkâr' gibi unvanları da var. Çeşitli kaynaklarda soyunun Hz.Ebû Bekir'e veya Hz.Ali'ye dayandığı söylense de babası Bahâeddin Veled'den öncesi tam bilinmiyor. Türklüğüyle ilgili çok fazla tartışma var ama "Beni yabancı sanmayınız, ben bu mahalledenim. Sizin mahallenizde evimi arıyorum. Her ne kadar düşman görünüyorsam da düşman değilim. Her ne kadar Hintçe söylüyorsam da aslım Türktür." sözleri geçen rubâîsinde en azından ırkî yakınlığını belirtmiş.
Binanın Semâhâne kısmı, 16.yüzyılda 2.Selim tarafından yaptırılmış. Meydân-ı Şerîf adı da verilen bu bölümde semâ yapılırmış. Yukarıdaki kubbedeki renkli bezemeler, aydınlatma pencereleri ve motifler göz alıcı. Camlı bölmelerde yazma eserler, Mevlânâ'nın cübbesi, 16.yüzyıldan kalma şamdan, Sultan Abdülhamid tarafından Konya Alâeddin Camii'ne hediye edilmiş Sakal-ı Şerîf.
Türbeden çıkıp tekrar gül bahçesine geldik. Gül Bahçesi, Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad tarafından Mevlânâ'nın babası Bahâeddin Veled'e hediye edilmiş. Bahâeddin Veled 1231 yılında vefat edince vasiyeti üzerine buraya defnedilir. Daha sonra 1258'de Mevlânâ'nın yakın dostu Selâhaddin Zerkubî, 1261'de Mevlânâ'nın oğlu Alâeddin Çelebi, 1273'de ise Mevlânâ'nın kendisi bu bahçeye defnedilir. Buraya yaptırılan türbenin etrafında Mevlânâ Dergâhı'nı oluşturan semâhane, mescid, derviş hücreleri, matbah-ı şerîf, çelebi konağı ve şadırvan gibi yapılar inşa edilir.
Mevlânâ Türbe ve Müze alanından çıkarak yolun karşısına geçip mezarlığın yanından yürümeye başladık. Biraz ilerledikten sonra karşımıza İstiklâl Harbi Şehitleri Abidesi ondan sonra da Panorama Müzesi çıktı. Dinlenmeyeli uzun zaman olmuştu ve artık karınlar guruldamaya başlamıştı. Harita uygulamasında fena puan almamış bir restoranı gözümüze kestirdik. Kısa bir yürüyüşten sonra bamya çorbası, etli ekmek ve yağ somunuyla kendimize geldik. Artık dönüş yoluna geçebilirdik.
Sonra kuyumcuların caddesinde gördüğüm 1658 tarihli Kapu Camii. Konya'daki en büyük Osmanlı camilerinden biri. İç kısmında sekiz tane kubbe, oldukça sade görünen taş mihrap ve ahşap minber dikkat çekiyor.
Alâeddin Camii Selçuklu döneminin Konya'daki ulu camii olarak en eski ve en büyük camisidir. Aynı zamanda 2.Kılıçarslan'ın caminin avlusunda inşa ettirdiği kümbet Selçuklu hanedanının büyük kısmının mezarı. Sekiz sandukanın birinin 2.Kılıçarslan'a ait olduğu biliniyor ama diğer yedisinin kime ait olduğu belli değil.
Soldaki Sırçalı Medrese. 1242 yılında Selçuklu Sultanı 2.Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında fıkıh okutmak için 2.Alâeddin Keykubad'ın lalası Hoca Bedreddin Muslih tarafından yaptırılmış ve günümüzde Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü olarak kullanılıyor. Sağdaki ise 1910'da, uzun yıllar burada çalışan Fransızlara dinî destek veren Assumptionist (Aziz Augustine tarafından kurulmuş bir tarikat) rahipler tarafından inşa edilmiş Aziz Pavlos Katolik Kilisesi. Gotik tarzdaki kilise şehirde ayakta kalan tek kilise.
Hayli dolambaçlı yollardan giderek nihayet Arkeoloji Müzesi'nin önüne gelebildik. Konya'da müzecilik çalışmaları 19.yüzyılın sonuna doğru başlamış ve özellikle Alâeddin Tepesi'nden toplanan eserler 1901 yılında Müze-i Hümâyûn'un Konya şubesine verilmiş. Anadolu'da açılan ilk müze olarak, 1926 yılında Mevlânâ Dergâhı'nın Âsâr-ı Atîka (EskiEserler) Müzesi'ne çevrilmesi üzerine oraya taşınmış. 1953'de ora Mevlânâ Müzesi olunca arkeolojik eserler 1962 yılında bugünkü müze yaptırılana kadar İplikçi Camii'ne transfer edilmiş. Müzede neolitik çağdan başlayacak şekilde Tunç Çağı, Asur ticaret kolonileri zamanı, Frig dönemi, Hellenistik çağ, Roma ve geç Roma devirlerine ait eserler sergileniyor.
Müzenin güzel bahçesinde bir yandan tazeyi havayı içimize çekerken diğer yandan lahitler ve taş oyma harikalarını izleyerek keyifli vakit geçirdik. Şimdi bir de içeriye girelim dediğimde yarım saat olmuştu.
Müzenin ilk kısmında da ağırlıklı Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden kalma lahitler ve taş heykeller göze çarpmakta. En çok ilgimizi çeken eserler Sille Tatköy'de yapılan kazılarda bulunan MS 6.yüzyıla tarihlenen ve Çumra, Alibeyhöyük, Kilise mevkiinde yapılan kazılardan çıkan taban mozaikleri. MS 250-350 arasına tarihlenen Herakles lahdi ve Poseidon heykeli. İçerideki odaya geçtiğimizde vitrinler içinde çeşitli dönemlere ait küçük heykellerin sergilendiğini gördük. Bunlardan da en çok sağlığın tanrısı Asklepios ve aşkın tanrıçası Afrodit heykelleri hoşumuza gitti.
Odalarda ilerledikçe daha eski dönemlere ait eserlerle karşılaştık. Önce Frig dönemine ait figürlü kaplar, testiler, çömlekler... Devamında Urartulara ait fibulalar (iğneler) ve figürlü plakalar.
En arka bölümde ise Karahöyük kazılarından çıkarılan pişmiş topraktan yapılmış kaplar, üzüm salkımı şeklindeki kandiller, hayvan biçimli kaplar gibi Asur Ticaret Kolonileri döneminden (MÖ 1950-1750) kalma eserler; Beyşehir Gölü çevresinden gelen yivli pişmiş toprak kaplar ve MÖ 6500-5300 yılları arasına tarihlenen Çatalhöyük, Erbaba ve Süberde kazılarında bulunan obsidyen ve çakmak taşından ok ve mızrak uçları gibi Neolitik dönem eserler sergileniyor. Çatalhöyük kazılarından çıkan bebek iskeleti, erişkin kafatası ve çene kemiği buluntuları bizi ürpertse de görmeye değer.
Konya gezimizde benim en büyük hedefim olan Çatalhöyük'e direksiyonumuzu döndürdük. Yaklaşık kırk dakika sonra aracımızı otoparka çekip tanıtım merkezine girdik.
Müzenin ilk bölümü aslında her insanın, hemen her zaman akıl erdirmekte zorlandığı zaman kavramını anlatmaya çalışan görsel ve işitsel medyalarla hazırlanmış. Çatalhöyük'teki yerleşik yaşamın yaklaşık 9000 yıl önce başladığını düşünürsek bu bölümdeki anlatım ne kadar açıklayıcı ve detaylı olursa olsun, zamanı algılamaya çalışırken zihnimizin zorlanacağı kesin.
Müzenin büyük bir bölümünde dijital ekranlar mevcut. İstediğiniz konuyu seçip hem ekranda izleyip hem de ekrana bağlı büyük kulaklıklarla dinleyebiliyorsunuz. Konunun uzmanı değilim ama modern müzecilik galiba böyle bir şey olmalı. Müzenin hakkını verebilmek için tahminimce iki gün boyunca burada kalmak gerekir.
Kazılarda görev yapmış arkeologların hayvan ve insan buluntularıyla ilgili yaptıkları çalışmaları anlattıkları bölümde her birimiz ayrı ayrı sunumları dinleyerek birbirimize aktarmanın heyecanını yaşadık.
Çatalhöyük, düz ve verimli Konya Ovası'nda kuruldu. Çarşamba nehri gibi bir su kaynağına yakın olmak insanların burayı seçmesindeki en önemli sebepti. Bu nehir sayesinde nerdeyse her şeyin hammaddesi olan kil bolca bulunuyordu ayrıca balık, su kuşları ve yumurta o zaman için zengin kaynaklardı. Arazi tarıma elverişli, ovalar ise yabani hayvanlar için uygun yaşam koşulları sağlıyordu. Çok tartışılan bir konu ama bu dönem insanın dünyadaki yaşam ve iklim üzerindeki etkisinin üst düzeye çıktığı ve geri dönüşü olmayan bir ölçeğe ulaştığı için İnsan Çağı yani Antroposen'in başlangıcı olarak düşünülebilir.
Ev yapılarının anlatıldığı bölüme geçmişlerdi. Yan yana yapılan evlere giriş çatıdaki açıklıktan ahşap bir merdivenle yapılıyor ve evlerde pencere yok. Merdivenin altında fırın ve fırının önünde açık ocak yer alıyor. Odalardaki yükseltilmiş platformda uyunuyor ve diğer ev içi faaliyetler yapılıyor. Platformun altına ise ölüler gömülebiliyor. Evlerin tüm duvarları beyaz killi toprakla sıvanıyor ve üzerine kırmızı ve siyah renklerde geometrik desenler, av sahneleri ve hayvan şekilleri yapılıyor.
Müzenin alt katına inerek bir Çatalhöyüklünün evine misafir olduk.
Müzenin kapalı alanından çıkıp Cumhuriyet Bayramı için üzerine bayrağımızın asılı olduğu izleme kulesine yöneldik. Şahane bir manzara bizi bekliyor.
Gezimizi tamamlayıp Ankara'ya dönüş yoluna çıktık ama çok yakın bir yerde Boncuklu Höyük olduğunu öğrenmiştik ve oradaki kazıların bizi daha eskilere götürebileceği bilgisini almıştık. Yolumuzdan çok sapmadan yaklaşık on dakika sonra oradaydık. Boncuklu Höyük'teki kazılar 2006 yılında başlamış ve MÖ 8500 yani Çatalhöyük'ten bin yıl öncesine tarihlenen buluntulardan bahsediliyor. Çatalhöyük insanlarının ataları olabilir burada yaşamış olanlar. Ama ne yazık ki ziyarete açılması için uzun bir süre beklememiz gerekecek.
Kervansarayın önündeki aracın yanına çektik. Girmeden önce Konya Ovası'nın manzarasını uzun süre fotoğrafladık.
1236 yılında Alâeddin Keykubad'ın veziri Sâdeddin Köpek tarafından yaptırılan kervansaray açık ve kapalı bölümlerden oluşuyor. Kapalı binada eskiden kervan hayvanları ve taşınan malzemeler depolanırken şimdilerde zaman zaman semâ törenleri veya çeşitli konserler düzenleniyormuş. Bir bölümünde ise hediyelik eşya satışı yapılıyor..
Açık bölümde ise insanların konakladığı odaların yanı sıra kervansaray yöneticisi olan âhinin odası, çeşitli eşyaların depolandığı odalar ve Emir Sâdeddin Köpek'in makam odası yer alıyor. Orta avlu ise sepetçiler, bakırcılar, çömlekçilerin pazar yeri olarak kullanılmış.
Gezimizin son durağını da arkamızda bırakarak Ankara Yolu'na çıktık. Bundan sonrası
Şaka bir yana ne zamandır Çatalhöyük kafamdan geçiyordu, fırsat bu fırsat, tam zamanı. Mevlânâ Türbesi'ni bizimkiler, Çatalhöyük'ü kendim için istiyorum diye ayırdım ama bunlardan çok daha fazlası varmış. Galiba üç günde ancak veririz hakkını Konya'nın.
***
27 Ekim Pazar sabahı sekiz buçuk gibi yola çıktık. Tek molalı üç saatlik yolculuk sonrası ilk durağımız Tropikal Kelebek Bahçesi. Şehir merkezinin kuzeyindeki kompleksin bina tasarımı dışarıdan bakıldığında bir rasathaneyi andıracak kadar ilgi çekici görünüyor.
Çekirdek ailemde herkes öğrenci. Dört indirimli bilet alarak bahçeye girdik. Montumu arabada bırakmak doğru bir karar mıydı? Binaya girene kadar bu sorunun yanıtı bende net değildi ama girdikten sonra asıl sorunun 'acaba üzerimdeki polar sweat'i de arabada mı bırakmalıydım?' olması gerektiğini düşündüren bir sıcaklık bizi karşıladı.
Kelebeklerin yaşayabileceği doğal ortam harika bir şekilde yaratılmış. Tropik bölgelerden getirilip yetiştirilen bitki türleri içinde sayısını tahmin edemeyeceğim kadar sayıda ve çok çeşitli renklerde kelebeğin uçuştuğu bahçe turistler için cazibe merkezi olmuş durumda. Herhangi bir tur otobüsü görmememe ve otoparkın çok dolu olmamasına rağmen adım adım ilerlemek durumunda kaldık.
Ben ve küçük kızım bu ailenin en entomofobik üyeleriyiz. Evde gördüğümüz herhangi bir böcek türü bize ciddi huzursuzluklar verebiliyor. Ama gelin görün ki kelebekler daha çok ikimize konup, anne ve ablaya konmayınca tedirginlik yanında aile içi hafif bir kıskançlık hissetmedim değil.
Eğimli rampa şeklinde alt kata doğru ilerlerken birkaç yerde kelebek üretim dolaplarıyla karşılaştık. Sıra sıra hayatına kelebek olarak devam edecek tırtılların dizildiği ve hangi tropik ülkeden getirildiğinin yazılı olduğu camlı dolaplar. Bir de dışına kelebeklerin dizildiği ve besinlerini aldıkları tabaklar ilgi çekiciydi. Yemek molasına çıkmış fabrika işçilerine benzettim. Duvarlarda kelebeklerin hayatıyla ilgili ansiklopedik bilgileri içeren yazıları okuyarak en alt kata geldik.
Kelebek türleri yanı sıra başka böcekleri de tanıtan; bu türlerle ilgili efsaneleri, dinî inanışları ve tarihî olayları içeren animasyon filmlerin oynatıldığı ekranların bulunduğu alana geçtik. Sadece çocuklara değil bana da hitap ettiğini rahatlıkla söyleyebilirim.
Her müzenin olduğu gibi buranın da çıkışında bir alışveriş bölgesi mevcut. Çocuklara birer hatıra kolyesi alarak kendimizi güneşli ama serin havanın kollarına bıraktık.
Saat bire doğru geliyordu ve acıkmıştık. Büyük kızımın telefonundaki uygulama üzerinden en yakın ve en çok puanı alan restoranı bulduk; neyse ki hiç uzak değildi. Yaklaşık on dakika içinde siparişimizi vermiş kelebeklerden konuşuyorduk.
İlk günümüzün ikinci hedefi buraya on dakikalık mesafedeki Sille Köyü. Çok üstünkörü araştırdığım köyü yarım saate gezeriz diye planlamıştım ama...
Köyün kenarındaki mezarlığın karşısına aracı park ettik ama park yerini bulmamız beş dakikayı buldu. Yerli turistin akın akın geldiği bir güne denk gelmiştik anlaşılan. Hava temiz ve güzel, güneş hiç beklemediğimiz şekilde ısıtıyor, Konyalı bu tatil gününde ne yapsın da buraya gelmesin. Sille Çayı'nın üzerinden geçerek Hükümet Caddesi'nden köye giriş yaptık. İlkokulun yanından geçerek Sille Müzesi'ne girdik.
Müzede hemen öğrendiğim birkaç bilgiyi hemen paylaşayım. 19.yüzyılda Sille'de 28 sıbyan mektebi yanı sıra gayrimüslim kız ve erkek öğrenciler için üç Hıristiyan mektebi, bir de Fransızca eğitim veren mektep varmış. Bu da demek oluyor ki Sille'ye alelade bir Anadolu köyü demek doğru olmaz. Ayrıca Sille'nin Konya'nın musikî dünyasında seçkin bir yeri olmuş, çevre kazalara ve köylere buralı âşık ve şairlerin mahallî kıyafetlerle katılmaları çok önemli bir ikram olarak görülürmüş.
Yazma eserler, köyün önemli yapılarının maketleri, kisve-i şerif (Kâbe iç örtüsü), zamanında marka tescil belgesi almış deri ve fes zanaatkârlarının ürünleri, eski saatler, testiler, kılıçlar...
Sille'nin halıları meşhurmuş, müzedeki dokuma tezgâhından ve panolardaki yazılardan bunu anlayabiliyoruz. 1905'de otuz kadar halı tezgâhında ihracata yönelik halılar üretiliyormuş.
Müze bahçesinden mağrur sokak kedisini selamlayıp çıktık.
Çay Camii'nin kesin inşa tarihi bilinmiyor. 1976'da önemli bir restorasyon çalışması geçirmiş ve çayın üzerine kemerli bir köprü yapılarak erişimi kolaylaştırılmış. Caminin sanatsal anlamda dikkat çeken unsurları ahşap sütunlar üzerindeki profilli yastıklar dışında kürsü, mihrap ve minber. Kürsüde ve minber üzerindeki bitkisel motifli oymalar 19.yüzyıl geç dönem Osmanlı süslemeleri özelliğini taşıyor.
Sille Barajı'na doğru giden caddeden hafif yokuşu çıkmaya başladık. Sol tarafta bulunan kafenin yanından Zaman Müzesi'ne gitmeye karar verdik. Müze bahçesinden çektiğim fotoğraf bu yokuşun verdiği yorgunluğa değdiğini gösteriyor.
Zaman Müzesi aslında bir kilise daha doğrusu şapelin restorasyonu sonrası 2012 yılında kurulmuş ve Türkiye'nin ilk zaman müzesi olma özelliğini taşıyor. Müzede Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait birçok eser sergileniyor.
Usturlap, Yunanca astro ve lambanein yani yıldız ve yakalamak veya ölçmek kelimelerinin birleşimiyle oluşan astrolabostan türemiştir. Temel işlevi yıldızların konumunu belirlemek olan çok amaçlı astronomi aleti. İlk olarak MÖ 240'da Apollonius ve Hipparkos tarafından keşfedildiği, Avrupa'da 18. yüzyıl, doğuda ise 19.yüzyıla kadar kullanıldığı biliniyor. Müzedeki görevlinin gelen bir soru üzerine anlattığına göre yakın zamanda bir usturlabın Londra'daki bir müzayedede milyonlarca sterline alıcı bulmuş.
Sille, beş bin yıl boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış hâttâ neolitik çağa kadar uzanan bir tarihi olduğu düşünülüyor. Roma, Bizans, Selçuklu, Karamanoğlu ve Osmanlı'nın izlerine ulaşılabiliyor. Rum köyü olarak da bilinen Sille'de Anadolu'nun bilinen en eski kilisesi bulunuyor. Archangelos Michael veya diğer adıyla Aya Elenia kilisesi aynı zamanda dünyanın ayakta kalan en eski kilisesi. Daha doğrusu insan elinden çıkmış ilk, öncesinde mağara kiliseler var.
MS 327 yılında imparator Constantinus'un annesi Helena hac için Kudüs'e giderken Sille'ye uğramış ve burada ilk Hıristiyanlık dönemine ait oyma mabetleri görmüş. Helena buraya bu kiliseyi yaptırmış. 1923 yılındaki mübadeleye kadar ibadete açık kalmış. Sadece 1.Dünya Savaşı sırasında medikal hastanesine çevrilip ortopedik protezler üretmek üzere kısa bir ara verilmiş.
Kilisenin iç yapısının üstünde Yunan harfleriyle yazılmış 1833 tarihli Türkçe bir kitabe bulunuyor. Sultan Abdülmecid döneminde onarım gördüğüne dair bir kitabe daha mevcut. Kilise bu bölgeye özgü Sille taşından yapılmış.
Sille Köyü bize beklediğimizden çok daha fazla gezecek yer ve zaman sundu. İyi ki "buraya gitmemize gerek yok." dememişim. Biraz da kendimi övmekten zarar gelmez.
Saatimiz beş olmuştu ve epey yorulmuştuk. On beş dakikalık sürüşle konaklayacağımız yere geldik. İki saat dinlenip akşam yemeğine çıkarız diyerek odamıza yerleştik.
***
Ertesi sabah otelden kahvaltımızı tıka basa yapmış on gibi çıktık. Bugünkü gezeceğimiz yer sayısı epey fazlaydı tüm tarihî merkezi dolaşacaktık. Yürüyerek en az mesafeyi kat edecek şekilde aracımızı Meram ilçesindeki Şeyh Sadreddin Konevî Camii'nin yakınına çektik.
Sadreddin Konevî 1208 yılından Malatya'da dünyaya gelmiş ve babası Mecdeddin İshak Türkiye Selçuklu sarayında elçilik ve şehzade hocalığı görevlerini üstlenmiş bir âlim ve üst düzey yöneticiydi. Aynı zamanda tasavvuf hayatının önemli bir kişiliği olmasından dolayı devrin yine önemli mutasavvıf ve âlimleriyle dosttu. Bunlardan en önemlisi ve Sadreddin Konevi'yi çok etkileyen kişi vahdet-i vücûd yani yaratanla yaratılanın tek ve bir olduğunu savunan sufî düşüncenin temsilcisi Muhyiddin İbnü'l Arabî'dir. Mevlânâ Celaleddin Rumî de Konevî'yle yakındırlar hâttâ Mevlânâ cenaze namazını Sadreddin Konevî'nin kıldırmasını vasiyet etmiş.
Küçük kızım çiğköfteye bayılır ama marka takıntısı vardır. Yürürken rastladığımız dükkândan çiğköfte ister gibi oldu ama sabah erken saatte olduğumuzu ve arabamıza dönerken alacağımızı söz verdikten sonra yolumuza devam ettik. Araç trafiğine kapalı, sağlı sollu restoran, kafe ve mağazaların bulunduğu Hoca Hasan Sokağına akşam tekrar uğranacağı hepimiz için kesinleşti.
Selçuklu Sultanı 2.Kılıçarslan'ın veziri İhtiyârüddin Hasan tarafından 1176-1188 arası bir tarihte inşa ettirildiği düşünülen Hoca Hasan Mescidi'nin yanından geçip Atatürk Caddesi üzerindeki Atatürk Müzesi'ne geldik. Maalesef kapalıydı, dönüşte uğramak üzere pas geçtik. Biraz ilerisindeki Olgunlaşma Enstitüsü binası mimarî açıdan ilgi çekiciydi.
İnce Minare Sokağı'ndan ilerleyip Selçuklu mimarîsinin tipik örneklerinden olan Taş ve Ahşap Eserler Müzesi'ne ulaştık. Aslında medrese olan bina, 2.İzzeddin Keykavus'un vezirlerinden Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından 1264 yılında yaptırılmış. Taş işçiliğinin çok güzel örneklerinin olduğunu bildiğim müzeye tadilattan dolayı giremedik. Bir saattir dolaşıyoruz hedeflerimden hiçbirine giremedik, canım çok sıkıldı.
Neyse ki karşımızdaki Alâeddin Tepesi Parkı'nın iç açıcı manzarası keyfimi geri getirdi. Dünyada ilk yerleşimin ve ilk kurgulanan savunma sisteminin merkezlerinden biri olan Konya'nın (antik çağda İconium) tarihsel çekirdeğini iç kaleyle sınırlandırılmış Alâeddin Tepesi Höyüğü oluşturuyor. Burada yapılan kazılarda ilk yerleşim izleri MÖ 3.binde başlamış ve günümüze kadar devam etmiş.
Parkın içindeki Alâeddin Camii'nin yapımı uzun sürmüş. 1156-1221 yılları arasında 1.Rükneddin Mesud, 2.Kılıçarslan, 1.İzzeddin Keykavus ve 1.Alâeddin Keykubad dönemlerinde inşası devam etmiş. Caminin minaresi Osmanlı padişahı 2.Abdülhamid döneminde yaptırılmış.
Yalnız buranın da kapalı olduğunu görünce içime bir şüphe düştü. Acaba bugün her yer mi kapalı olacaktı? Neyse elbet açık bir yer bulup öğreniriz diyerek ayrıldık.
Parktan çıkarak yakındaki Karatay Medresesi'ne doğru yürümeye başladık. Karamanoğlu Beyliği döneminden kalma Ak Camii'nin yanından geçtik. Esas adı Şaz Bey Camii olan bina kireçle boyandığı için Ak Camii adını almış. Şaz Bey'in Karamanoğlu Beyliği'nde önemli görevlerde bulunmuş bir devlet adamı ve bu göreve kölelikten yükseldiği biliniyor.
Nihayet açık bir tarihî eser bulduk ve şimdiye kadar gezemediğimiz yerlerin neden açık olmadığını öğrenebilecektik. Karatay Medresesi'ndeki görevli, Konya şehir merkezi genelindeki tarihî mekânların öğle saatine doğru açıldığını ve bunun nedeninin de şehirdeki Suriyeli göçmenlerin önemli bir kısmının bu tarihî mekânların yakınlarını mesken tuttukları için güvenlik amaçlı olduğunu belirtti. İşte bu güzel haber, demek ki dönüş yolumuzda giremediğimiz yerleri açık bulacağız.
Karatay Medresesi'ni yaptıran ve ismini veren Celaleddin Karatay dört Selçuklu sultanıyla çalışan önemli bir devlet adamıdır. Doğum tarihi ve kökeni tam olarak bilinmemekle birlikte rivâyetlere göre Rum gulâmı olabilir. 1.İzzeddin Keykavus zamanında göreve başlamış ve 1252 yılına kadar kırk yıl hizmet etmiş. Alâeddin Keykubad'ın zehirlenmesinden sonra ortaya çıkan taht kavgalarını önlemiş sonraki sultanların başa olaysız başa geçmeleri için çok çaba sarfetmiş. Mütevazılığı, dindarlığı ve sade yaşamıyla örnek olması bir yana ilim ve sanat hayatına yaptığı katkılar bu medrese gibi birkaç eserde daha kendini gösteriyor.
Duvar ve tavandaki mozaik çiniler, vitrinlerdeki porselen vazolar, tabaklar ve çeşitli figürlerle bezeli duvar çinilerinin her biri hazine değerinde.
Medresenin Selçuklu döneminde Konya'nın kültür hayatında önemli bir yer tuttuğu, Mevlânâ Celaleddin Rumî çağı derviş ve fakihlerinin buluşma ve toplantı yeri olduğu biliniyor. Bahçeye çıktık ve burada sergilenen eserlerin taş oymacılığı gerçekten görmeye değer. Konya çevresindeki antik dönem yapılarının mimarî kalıntılarına ait taşlar, Konya Kalesi'nin dış surlarının yapımı sırasında devşirme malzeme olarak kullanılmış.
Süleyman Şah 1076 yılında Konya'yı Selçuklu başkenti yaptığında Alâeddin Tepesi'nin etrafı Bizans döneminde inşa edilen surla çevriliymiş ve surların bir kısmı Selçuklu Sarayı'na dönüştürülmüş. Daha sonraları nüfusun artmasıyla geniş bir alana yayılan şehri daha iyi koruyabilmek için Alâeddin Keykubad tarafından 1221'de dış surların yapımına başlanmış. Sultanın emriyle surlardaki burçların yapımı görevi emirler arasında paylaştırılmış ve emirler kendi adına yaptırdıkları burçların diğerlerinden daha güzel olması için yarışmış. Eski yapının kalıntılarından alınmış çeşitli heykel ve mimarî parçaları yapı malzemesi olarak kullanarak surları bir açık hava müzesi hâline getirmişler.
Türkler, kaynağı Orta Asya olan hayvan sembolizmi, İran ve Mezopotamya kültürlerini Anadolu kültürleriyle kaynaştırarak görkemli bir sanat ortaya çıkarmışlar.
Karatay Medresesi Konya Kültür Park Fuar Alanı'nın köşesinde. Alanın diğer köşesinde tarihî Konya evlerine benzer evler dikilmiş. Biraz nefeslenmek için evlerin önündeki ağaçların gölgesindeki banklara oturup dinlenme fırsatı bulduk.
Yönümüzü Mevlânâ Türbesi'ne doğru çevirdik. Ama öncesinde Şems-i Tebrizî'nin Türbesi'ne uğramamak olmaz. 1185 veya 1186'da Tebriz'de doğan, hayatı ve yaşadıkları hakkında gerçeklerden çok rivayetlerin bulunduğu, kimine göre Mevlânâ'nın can ve gönül dostu, kimine göre Mevlânâ'yı yoldan çıkaran, kimine göre Mevlânâ'nın müritleri tarafından öldürülen, kimine göreyse ortadan kaybolup İran'ın Hoy veya Tebriz kentlerinde ölen Şems. Yani ziyaret ettiğimiz türbede bulunduğuna emin değiliz ama ünlü tarihçi Abdülbaki Gölpınarlı ve 1957'de sandukanın altındaki mahzene inen ve mezarını keşfettiğini söyleyen halkbilimci Mehmet Önder'e göre burada.
15. yüzyılda Karamanoğlu Beyliği'nden kalan Mahkeme Hamamı ve Ali Efendi Muallimhanesi'nin arasından geçerek 12.yüzyıldan kalan onarım çalışmaları süren Şerâfeddin Camii'ne vardık.
Mevlânâ Caddesi'nden Tevfikiye Caddesi'ne, kuyumcu dükkânları arasında geçip Türbe Caddesi'ne girdik. Biraz ilerimizde kalan Kapu Camii'ne dönüşte uğramak lâzım.
Karşımıza 1671-1676 yılları arasında yapılan ancak 1867'de yandıktan sonra 1874'de Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal adına barok ve Osmanlı tarzında yeniden yapılan Aziziye Camii çıktı. Çift minareli caminin önemli özelliklerinden bir tanesi pencerelerinin kapıdan büyük olması. Çok kalabalık olduğundan dönüşte bu camiye de gireriz diyerek yolumuza devam ettik.
Mevlânâ Çarşısı'na geçip bir kafede oturup nefeslendik. Türk kahvesi eşliğinde güneşlenmenin tadı bir başkaydı. Mevlânâ Türbesi'ne geçmeden hemen önündeki Sultan Selim Camii'ne girdik. Kanunî Sultan Süleyman'ın zamanında Konya Valisi olarak görevlendirdiği oğlu 2.Selim'in 1558'de yapımına başlattığı cami, klasik Osmanlı mimarîsinin Konya'daki en güzel örneklerinden birisi.
Mimarına herhangi bir kaynakta rastlanmıyor ama Mimar Sinan'ın eserlerine benzerliği dikkat çekiyor. Farklı bir görüş olarak tarihçi Hammer caminin yapımında Ayasofya örnek alınmış diyor.
Mevlânâ Türbesi'nin bulunduğu alana girmek üzere hızlı adımlarla yürürken kaldırımda bir mezara denk geldik. Konyalı Şem'î 1777-1834 arasında yaşamış bir halk şairi. Konya'da ünlenince İstanbul'a gitmiş ve dönemin padişahı 3.Selim'in huzurunda saz çalıp şiirler okumuş. Sultan kalmasını istemişse de kabul etmeyip Konya'ya çarşı ağalığı unvanıyla dönmüş. Şiirlerindeki mısralardan Mevleviliğe bağlandığını anlıyoruz. Mezarın çeşitli imar çalışmalarında kaldırılmak istenmesi fakat kaldırılamaması halk arasında mezarla ilgili menkıbelerin yayılmasına yol açmış.
Nihayet Konya gezimizin en önemli amaçlarından biri olan yere girebildik. Alandaki ilk ilgimizi çeken görüntü bir aydınlatma direğine yerleştirilmiş dünyadaki çeşitli mevlevîhânelere uzaklığın yazılı olduğu yön levhaları oldu. Bunlara Âlem-i Medâin-i Mevleviyye adı veriliyor.
Gül Bahçesi ve mevlevîhânede görev yapan çelebilerin anneleri, eşleri ve kızlarının defnedildikleri Vâlideler Mezarlığı'ndan geçerek türbe alanına giriş yaptık. Avludaki odaların her birine Mevlevîlikteki önemli tâbirlerin isimleri verilmiş.
"Bir çerağ başka bir çerağı uyandırmakla (yakmakla) aydınlığından ne kaybeder. Elbette yirmi çerağın aydınlığı bir çerağınkinden daha fazladır." Mevlânâ'nın sözünde geçen çerağ; ışık, mum ve kandil anlamlarına geliyor ve hemen hemen her tarikatta ortak kullanılmıştır.
Bir sonraki odanın adı Hat ve Tezhîb. Hat, Arap harfleriyle güzel yazı sanatı; tezhîb ise altın yaldızla bezeme anlamına geliyor. Türkler hat sanatıyla Anadolu'ya geldikten sonra ilgilenmişler ve bu alanda en parlak dönemini Osmanlılar zamanında yaşamışlar.
Mesnevîhan odasında Mevlânâ'nın en meşhur eseri Mesnevî sergileniyor. Mevlevîhânelerde Mesnevî okuyup anlatanlara Mesnevîhan deniliyor. Diğer tarikatlere mensup kişiler de mesnevîhanlık icazeti alıp tarikatler arası bağ kurmuşlar ve Osmanlı Devleti zamanında başka dergâh ve tekkelerde de Mesnevî okutmak için vakıflar kurulmuş. Cuma namazlarından sonra Kuran okunduktan sonra Mesnevî okunup semâ yapılmış.
Tasavvuf musıkîsi, İslam'daki tasavvuf anlayışına uygun olarak, insanın Allah'a olan kulluğunun farkına varmasını sağlamak için yapılan bir müzik türüdür. Mevlevîlikte semâ yapılırken ilk dönemler ney, kudüm, rebab ve halîle kullanılmış; geç dönemlerde ise bunlara def, ud, kemençe ve tambur eklenmiş.
Dergâh eşyaları odasında ise pirinçten yapılmış Mevlevî sikkesi şeklindeki alem, ıhlamur ağacından yapılmış zikir tespihi ve Mevlevî sancağı sergileniyor.
Külâh, hırka, arakiyye, destâr, tennûre, elifî nemed, destegül. Aslında Mevlânâ'nın özel bir elbisesi yoktu, giydiği külâh zamanın külâhı, sardığı sarık bilginlerin sardığı örfî sarıktı. Vefatından sonra yayılan Mevlevîlik zamanla diğer mezhep ve tarikatlerden etkilenerek özel bir kıyafet tarzı ortaya koydu. İlk anlarda hırka ve sikke (külâh) ile tanınan Mevlevîler, 16.yüzyıldan sonra dışarı, merasim ve âyin için ayrı ayrı giyim şekilleri bulmuş ve bunları uygun şekilde anlamlandırmış.
Bir diğer odada Konya Tatköy halkının Mevlevî dergâhı matbahına (mutfağına) her yıl elli yük odun vereceğine dair 3.Selim'in fermânı ve Celâleddin Çelebi'nin dergâha hediye ettiği posta çantası sergileniyor.
Sertarîk, Çelebi Efendi'nin muavini ve Konya Mevlevîhânesi'nin şeyhi yerindeki kıdemli dedeye verilen unvan. Diğer dergâhlarda Aşçı Dede makamına sahip ve mevlevîhânedeki terbiye sisteminin en büyük âmiri ve düzenleyicisi.
Türbedar, Konya'daki türbe ile semâhânenin bakımından sorumlu olan dededir. Çelebi Efendi'nin bile giremediği Mevlânâ'nın kabrine girmek ve oranın hizmetini görmek türbedara aitti.
Mevlevîlikte Mevlânâ'nın soyundan gelenler çelebi, temsil eden makama ise çelebilik deniyor. Bu kelime aynı zamanda asil, kibar, nazik, âlim kimselere ve Osmanlı şehzadeleri için de kullanılmış.
Aşçı Dede Mevlevîlik tarikatinde dervişleri eğiten, terbiye edip mânen pişiren ve olgunlaştıran kişidir. Balmumu heykellerle dolu oda ne kadar da gerçekçi tasarlanmış.
Yavaştan ciddi ve uzun bir süre azalmayacak kalabalığın olduğu türbenin kapısına doğru yöneldik. Türbe girişi, dergâhın açık olduğu dönemlerde dervişlerin Kur'ân-ı Kerîm okuduğu Tilâvet Odası bölümü.
Çelebi ve dergâh büyüklerinin mezar sandıklarının bulunduğu bölüme geldik. Yerli ve yabancı turist grupları arasında zorlukla adım adım ilerleyebildik.
1283'de vefat eden ve Mevlânâ'dan sonra on yıl postnişinlik eden Çelebi Hüsameddin'in unvanı aslında Mevlânâ ile kan bağı olan kişilere verilen unvan olan 'Çelebi' den değil, halk arasında kibarlık ve efendilik anlamından geliyor. Hüsameddin'in Mevlânâ'nın Mesnevî'yi yazmasına vesile olduğu söylenir.
1859'da vefat eden Mehmed Hemdem Çelebi ise Sultan 2.Mahmud'un 24.çelebi olarak dergâha atadığı kişi. İyi bir şairdir ve Hemdem mahlasıyla yazmıştır.
("Nice aktâb nice ârif-i billâh gelir / Dergeh-i Pîr'e velî ben gibi hemdem gelmez" yani nice kutuplar marifet sırrına ermiş nice mânâ adamları gelir ama benim gibi bir dost gelmez)
1292'de vefat eden Şeyh Kerimeddin, Çelebi Hüsameddin'den sonra dergâhı yöneten kişi, aynı zamanda Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled'in hocası ve yakın dostu. Onun sandığının yanındaki Vâcid Çelebi ise Sultan Veled'in oğlu ve Mevlânâ'nın torunu.
1273'de vefat etmeden önce cenazesinde ağlanıp feryat edilmemesini vasiyet etmiş ve öldüğü günü kavuşma vakti olarak tanımlamış. Bu yüzden ölüm gününe yani 17 Aralık tarihine düğün gecesi (şeb-i arûs) denmiş.
Mevlânâ'nın Moğol casusu olduğu yönünde oldukça fazla tartışmalar yapılıyor. Anadolu'yu işgâl ve talan eden Moğollarla ilgili görüşlerinin tasavvufî çerçevede değerlendirmek daha doğru olacaktır. Mevlânâ, bir yandan dönemin yükselen gücünü izâh etmeye çalışıyor diğer yandan yaptıkları zulümleri diler getirerek güçlerinin uzun ömürlü olmayacağını söylüyor.. Aslında en olumsuz durumlarda bile olumlu yönlerin ve gelişmelerin olabileceğini belirtiyor.. Nitekim Konya'yı kuşatan Moğol komutan Baycu şehre saldırmamış ve Moğollar daha sonra Müslüman olmuşlar.
(https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlana-celaleddin-i-rumi)
Türbeden çıkıp tekrar gül bahçesine geldik. Gül Bahçesi, Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad tarafından Mevlânâ'nın babası Bahâeddin Veled'e hediye edilmiş. Bahâeddin Veled 1231 yılında vefat edince vasiyeti üzerine buraya defnedilir. Daha sonra 1258'de Mevlânâ'nın yakın dostu Selâhaddin Zerkubî, 1261'de Mevlânâ'nın oğlu Alâeddin Çelebi, 1273'de ise Mevlânâ'nın kendisi bu bahçeye defnedilir. Buraya yaptırılan türbenin etrafında Mevlânâ Dergâhı'nı oluşturan semâhane, mescid, derviş hücreleri, matbah-ı şerîf, çelebi konağı ve şadırvan gibi yapılar inşa edilir.
Mevlânâ Türbe ve Müze alanından çıkarak yolun karşısına geçip mezarlığın yanından yürümeye başladık. Biraz ilerledikten sonra karşımıza İstiklâl Harbi Şehitleri Abidesi ondan sonra da Panorama Müzesi çıktı. Dinlenmeyeli uzun zaman olmuştu ve artık karınlar guruldamaya başlamıştı. Harita uygulamasında fena puan almamış bir restoranı gözümüze kestirdik. Kısa bir yürüyüşten sonra bamya çorbası, etli ekmek ve yağ somunuyla kendimize geldik. Artık dönüş yoluna geçebilirdik.
Öncelikle kalabalıktan giremediğimiz barok tarzı Aziziye Camii.
Sonra kuyumcuların caddesinde gördüğüm 1658 tarihli Kapu Camii. Konya'daki en büyük Osmanlı camilerinden biri. İç kısmında sekiz tane kubbe, oldukça sade görünen taş mihrap ve ahşap minber dikkat çekiyor.
Şems-i Tebrizî'nin türbesinden geçerek Alâeddin Parkı'nın diğer bir girişine geldik. Ferit Paşa Maksemi'ni arkamızda bırakarak Alâeddin Camii'ne geldik.
Maksem, Osmanlı döneminde bentlerden şehre gelen suların ölçülerek ev, çeşme, hamam gibi farklı yer ve yönlere dağıtımının yapıldığı, havuz ve tekneleri olan üstü örtülü su haznesi. Bu maksem 2.Abdülhamid döneminde Avlonyalı Mehmet Ferit Paşa tarafından yaptırılmış.
Alâeddin Camii Selçuklu döneminin Konya'daki ulu camii olarak en eski ve en büyük camisidir. Aynı zamanda 2.Kılıçarslan'ın caminin avlusunda inşa ettirdiği kümbet Selçuklu hanedanının büyük kısmının mezarı. Sekiz sandukanın birinin 2.Kılıçarslan'a ait olduğu biliniyor ama diğer yedisinin kime ait olduğu belli değil.
Sabah önünden geçtiğimiz Atatürk Müzesi'nin bu defa arkasından geçtik, kapanış saatini geçirmişiz. Ama bizim ufaklık sabahki çiğköfte sözümüzü unutmamış, dükkan kapatmış bile olsa açtıracak bir yüz ifadesi takınmıştı. Neyse ki birimizin karnı doymuş oldu, kalanlar ilerleyen saatlerde bu ihtiyacını giderdi.
***
Konya'daki son günümüze sabah yine otelde kahvaltı yaparak başladık. Dün gidemediğimiz yerlerden bazılarını mecburen feda edip seçim yaptık ve yola koyulduk. Hedefimiz Konya Arkeoloji Müzesi. Ama harita uygulaması bizi farklı ara sokaklara sokunca karşımıza planda olmayan eserler çıktı. Aslında bir şehirde genel gezi planını yaptıktan sonra plansız gezmeye vakit ayırmak gerekiyor. Bu şekilde çok keyifli vakit geçirebileceğimizi önceki gezilerimizde defalarca kanıtlamıştık.
Soldaki Sırçalı Medrese. 1242 yılında Selçuklu Sultanı 2.Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında fıkıh okutmak için 2.Alâeddin Keykubad'ın lalası Hoca Bedreddin Muslih tarafından yaptırılmış ve günümüzde Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü olarak kullanılıyor. Sağdaki ise 1910'da, uzun yıllar burada çalışan Fransızlara dinî destek veren Assumptionist (Aziz Augustine tarafından kurulmuş bir tarikat) rahipler tarafından inşa edilmiş Aziz Pavlos Katolik Kilisesi. Gotik tarzdaki kilise şehirde ayakta kalan tek kilise.
Hayli dolambaçlı yollardan giderek nihayet Arkeoloji Müzesi'nin önüne gelebildik. Konya'da müzecilik çalışmaları 19.yüzyılın sonuna doğru başlamış ve özellikle Alâeddin Tepesi'nden toplanan eserler 1901 yılında Müze-i Hümâyûn'un Konya şubesine verilmiş. Anadolu'da açılan ilk müze olarak, 1926 yılında Mevlânâ Dergâhı'nın Âsâr-ı Atîka (EskiEserler) Müzesi'ne çevrilmesi üzerine oraya taşınmış. 1953'de ora Mevlânâ Müzesi olunca arkeolojik eserler 1962 yılında bugünkü müze yaptırılana kadar İplikçi Camii'ne transfer edilmiş. Müzede neolitik çağdan başlayacak şekilde Tunç Çağı, Asur ticaret kolonileri zamanı, Frig dönemi, Hellenistik çağ, Roma ve geç Roma devirlerine ait eserler sergileniyor.
Müzenin güzel bahçesinde bir yandan tazeyi havayı içimize çekerken diğer yandan lahitler ve taş oyma harikalarını izleyerek keyifli vakit geçirdik. Şimdi bir de içeriye girelim dediğimde yarım saat olmuştu.
Müzenin ilk kısmında da ağırlıklı Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden kalma lahitler ve taş heykeller göze çarpmakta. En çok ilgimizi çeken eserler Sille Tatköy'de yapılan kazılarda bulunan MS 6.yüzyıla tarihlenen ve Çumra, Alibeyhöyük, Kilise mevkiinde yapılan kazılardan çıkan taban mozaikleri. MS 250-350 arasına tarihlenen Herakles lahdi ve Poseidon heykeli. İçerideki odaya geçtiğimizde vitrinler içinde çeşitli dönemlere ait küçük heykellerin sergilendiğini gördük. Bunlardan da en çok sağlığın tanrısı Asklepios ve aşkın tanrıçası Afrodit heykelleri hoşumuza gitti.
Odalarda ilerledikçe daha eski dönemlere ait eserlerle karşılaştık. Önce Frig dönemine ait figürlü kaplar, testiler, çömlekler... Devamında Urartulara ait fibulalar (iğneler) ve figürlü plakalar.
En arka bölümde ise Karahöyük kazılarından çıkarılan pişmiş topraktan yapılmış kaplar, üzüm salkımı şeklindeki kandiller, hayvan biçimli kaplar gibi Asur Ticaret Kolonileri döneminden (MÖ 1950-1750) kalma eserler; Beyşehir Gölü çevresinden gelen yivli pişmiş toprak kaplar ve MÖ 6500-5300 yılları arasına tarihlenen Çatalhöyük, Erbaba ve Süberde kazılarında bulunan obsidyen ve çakmak taşından ok ve mızrak uçları gibi Neolitik dönem eserler sergileniyor. Çatalhöyük kazılarından çıkan bebek iskeleti, erişkin kafatası ve çene kemiği buluntuları bizi ürpertse de görmeye değer.
Konya gezimizde benim en büyük hedefim olan Çatalhöyük'e direksiyonumuzu döndürdük. Yaklaşık kırk dakika sonra aracımızı otoparka çekip tanıtım merkezine girdik.
Panoda yazanı tekrarlayayım: "Çatalhöyük'te yaşam bin altı yüz yıl boyunca herhangi bir savaş olmadan devam etti. Burada herkes eşitti."
Müzenin ilk bölümü aslında her insanın, hemen her zaman akıl erdirmekte zorlandığı zaman kavramını anlatmaya çalışan görsel ve işitsel medyalarla hazırlanmış. Çatalhöyük'teki yerleşik yaşamın yaklaşık 9000 yıl önce başladığını düşünürsek bu bölümdeki anlatım ne kadar açıklayıcı ve detaylı olursa olsun, zamanı algılamaya çalışırken zihnimizin zorlanacağı kesin.
Müzenin büyük bir bölümünde dijital ekranlar mevcut. İstediğiniz konuyu seçip hem ekranda izleyip hem de ekrana bağlı büyük kulaklıklarla dinleyebiliyorsunuz. Konunun uzmanı değilim ama modern müzecilik galiba böyle bir şey olmalı. Müzenin hakkını verebilmek için tahminimce iki gün boyunca burada kalmak gerekir.
376 kuşak önceki insanların hayatlarını arkeolojik buluntulardan yorumlamak ve bunu detaylı bir şekilde insanlarla paylaşmak bana bu konuda emeği geçen herkese hayranlık beslememi sağlıyor. Neolitik yani taş devrinin dünyada hangi bölgelerde ne zaman gerçekleştiğini gösteren haritanın önünde bile dakikalarca durdum.
Çatalhöyük, düz ve verimli Konya Ovası'nda kuruldu. Çarşamba nehri gibi bir su kaynağına yakın olmak insanların burayı seçmesindeki en önemli sebepti. Bu nehir sayesinde nerdeyse her şeyin hammaddesi olan kil bolca bulunuyordu ayrıca balık, su kuşları ve yumurta o zaman için zengin kaynaklardı. Arazi tarıma elverişli, ovalar ise yabani hayvanlar için uygun yaşam koşulları sağlıyordu. Çok tartışılan bir konu ama bu dönem insanın dünyadaki yaşam ve iklim üzerindeki etkisinin üst düzeye çıktığı ve geri dönüşü olmayan bir ölçeğe ulaştığı için İnsan Çağı yani Antroposen'in başlangıcı olarak düşünülebilir.
Dönemin bölgede yaşayan hayvanlarının ve kazılarda çıkarılan hayvansal buluntuların anlatıldığı kısma geldik. Anadolu yaban koyununun çok yüksek ihtimalle dünyadaki tüm evcil koyunların atası olduğu düşünülüyor ve Çatalhöyük bu hayvanın doğal habitatı olan Hodulbaba Dağı'ndan yalnızca yüz kilometre uzakta.
Çatalhöyük'te tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin, toplumsal ilişkilerin, savaşsız ve eşit insan haklarıyla geçen günlük yaşamın anlatıldığı ekranda epey vakit geçirdim. Bizimkilere yetişmem için acele etmek gerek.
Ev yapılarının anlatıldığı bölüme geçmişlerdi. Yan yana yapılan evlere giriş çatıdaki açıklıktan ahşap bir merdivenle yapılıyor ve evlerde pencere yok. Merdivenin altında fırın ve fırının önünde açık ocak yer alıyor. Odalardaki yükseltilmiş platformda uyunuyor ve diğer ev içi faaliyetler yapılıyor. Platformun altına ise ölüler gömülebiliyor. Evlerin tüm duvarları beyaz killi toprakla sıvanıyor ve üzerine kırmızı ve siyah renklerde geometrik desenler, av sahneleri ve hayvan şekilleri yapılıyor.
Çatalhöyük, yerleşik yaşama geçen ilk yerlerden biri olup Neolitik dönemin en büyük ve en kalabalık yerleşmelerinde biriydi. Dünya nüfusunun 10 milyonun altında olduğu bu dönemde, 3000-8000 kişinin yaşadığı Çatalhöyük'e bugünün New York'u, Tokyo'su, Londra'sı veya İstanbul'u diyebiliriz.
Müzenin kapalı alanından çıkıp Cumhuriyet Bayramı için üzerine bayrağımızın asılı olduğu izleme kulesine yöneldik. Şahane bir manzara bizi bekliyor.
Uçsuz bucaksız ovanın mis gibi temiz havasını ciğerlerimize doldurup kazı alanına hedeflendik.
1958 yılında James Mellaart, David French ve arkadaşları tarafından bulunan ve Unesco Dünya Mirası listesinde yer alan Çatalhöyük ören yeri alanına girdik. Giriş kapısının önünde, masasındaki deftere nereden geldiğimizi not eden bir görevli tarafından yönlendirildik. Bu devirde bize ilginç gelen bir iş yapan adam bize önce giriş kısmındaki temsilî Çatalhöyük evlerini gezmemizi önerdi.
Yerleşimin kuzey bölümü arkeolog ekibi tarafından ziyarete açılmış. Biraz güneyinde yer alan kazı alanını gördük ama ziyarete kapalı olduğu bilgisini aldık.
Girişteki panoda buranın iki boyutlu krokisini ve gözümüzde canlansın diye üç boyutlu çizimini görebilirsiniz. Ayrıca bölgede insanların yeni bir eve ihtiyacı olduğu zaman eski evin yarısının yıkılıp çıkan molozlarla yeni evin temelini yaptıkları ve bu şekilde buranın bir höyük haline geldiği anlatılıyor. Diğer bir panoda bölgedeki buluntular arasında evlerin duvarlarına asılan boğa, koyun, keçi kafataslarından ve ev duvarlarında tespit edilen kırmızı aşı boyasından yapılmış el izlerinden bahsediliyor.
Gezimizi tamamlayıp Ankara'ya dönüş yoluna çıktık ama çok yakın bir yerde Boncuklu Höyük olduğunu öğrenmiştik ve oradaki kazıların bizi daha eskilere götürebileceği bilgisini almıştık. Yolumuzdan çok sapmadan yaklaşık on dakika sonra oradaydık. Boncuklu Höyük'teki kazılar 2006 yılında başlamış ve MÖ 8500 yani Çatalhöyük'ten bin yıl öncesine tarihlenen buluntulardan bahsediliyor. Çatalhöyük insanlarının ataları olabilir burada yaşamış olanlar. Ama ne yazık ki ziyarete açılması için uzun bir süre beklememiz gerekecek.
Konya Ovası'nın uçsuz bucaksız manzarası eşliğinde yarım saat sonra Aksaray Çevre Yolu'na çıktık. Ankara Yolu'na bağlanan Zazadin Hanı yoluna girdik çünkü son durağımız bu yolun üzerindeki Zazadin Hanı'ydı.
Kervansarayın önündeki aracın yanına çektik. Girmeden önce Konya Ovası'nın manzarasını uzun süre fotoğrafladık.
Zazadin isminin de Sâdeddin'in halk arasındaki söylenişinden geldiğini biliyoruz. Bizi kapıda bir yavru köpek karşıladı, peşinden çıkan görevli kervansarayın açık olduğunu fakat özel müze kapsamında olduğu için girişin ücretli olduğunu belirtti.
1236 yılında Alâeddin Keykubad'ın veziri Sâdeddin Köpek tarafından yaptırılan kervansaray açık ve kapalı bölümlerden oluşuyor. Kapalı binada eskiden kervan hayvanları ve taşınan malzemeler depolanırken şimdilerde zaman zaman semâ törenleri veya çeşitli konserler düzenleniyormuş. Bir bölümünde ise hediyelik eşya satışı yapılıyor..
Gezimizin son durağını da arkamızda bırakarak Ankara Yolu'na çıktık. Bundan sonrası
biriktirilen anıların paylaşıldığı kısa bir yolculuk.
Bir yol varsa hakikate varan,
Bir yolcu lazım kendini arayan.
Bir hancı varsa yolcuları ağırlayan,
Bir aşk lazım yola koyduran.
MEVLÂNÂ
Yorumlar
Yorum Gönder