İKİ DÜNYANIN KAPISINI AÇAN KİLİT: HELLESPONTOS KIYISINDA TROYA (ÇANAKKALE-I‭)

...Yüzyılları birbirine katmış da hep Doğu'yla Batı arasında kavgaya, dövüşe sahne olmuş bu toprak. Çanakkale Boğazı'na baktıkça bir kıtayı bir kıtaya bağlayan su köprüsünün ne demek olduğunu anlarsınız. Hellespontos derlermiş ilkçağda ona, küçük Helle'nin boğulduğu deniz. Efsane en eski çağlarda bile kana boyamış su geçidini. Yığın yığın insanlar bir bu kıyıdan o kıyıya, bir o kıyıdan bu kıyıya geçmişler Boğaz'ı; göçler, ordular, donanmalar... (İlyada önsözü)

    Çanakkale, özellikle Troya iki senedir gezmeyi çok istediğim bir yerdi. Yaklaşık iki yıl önce başladığım tarih eğitimimin ilk döneminde adı en çok geçen coğrafi bölge. Yine aynı meraktan Homeros'un İlyada ve Odysseia'sını ve Herodot'un "Tarih" kitabını okumuştum. Kısmet bu seneyeymiş.

    Dikili'deki olağan yaz tatili ritüelimizi bu yıl bayramın bize sunduğu nimetten faydalanarak Nisan ayına çektik. Ailemle elimden geldiğince ikna edici konuşarak, bir farklılık yapıp iki üç günlüğüne Çanakkale'ye geçme teklifimi kabul ettirdim. Tatilden önceki hafta iki gece konaklayacak şekilde bir gezi programı çıkardım. İlk hedefim Troya Antik Kenti ve Troya Müzesi; sonraki ise gezi yoldaşlarımla birlikte karar verdiğimiz Gelibolu Yarımadası'ndaki şehitlikler ve Çanakkale Şehitler Abidesi'ydi. 

    Gezeceğimiz lokasyonları belirlemek bu işin en heyecanlı adımlarından biri. Tabii önemli konulardan bir tanesi de konaklama noktaları. Haritayı önüme alarak güzergah planına giriştim. Birkaç saatlik çalışma sonucunda bir gece yarımadaya feribotla geçeceğimiz Eceabat'ta, bir gece de Dikili'ye dönüş yolunda mola vereceğimiz Küçükkuyu'da konaklayacağımız bir gezi planı çıkardım. Henüz sezonu açmamış birkaç otel ve pansiyondan ret yanıtını aldıktan sonra Eceabat ve Küçükkuyu'da birer otel ayarlayabildim. Buralarda sadece birer gece kalma talebim ve gezi ekibinin sayıca çok olması rezervasyon konusunda ikna kabiliyetimi bir hayli zorladı.

    8 Nisan sabahı erkenden kalkıp dokuz buçuk gibi iki araba yola koyulduk. Ayvalık, Gömeç, Burhaniye, Edremit, Akçay, Altınoluk, Ayvacık, Ezine'yi geçerek ilk hedefim Tevfikiye yani Wilusa yani Ilios yani Troya'ya vardık. Yolculuk yaklaşık üç saat sürdü ve verdiğimiz molada ekibin küçük üyeleri abur cubur, yetişkin üyeleriyse kahve ihtiyacını karşıladığı için zaman kaybetmeden Troya Antik Kenti'ne girdik. Tabii girebilmek için müze kartı olmayanlara mobil uygulama indirme, kayıt tamamlama, yıllık ücret ödeme, uygulama üzerinden karekod oluşturarak turnikelere okutma işlemleri ciddi çaba gerektirdi ve az kalsın ekip üyelerinden birkaçını kapıda bırakma noktasına kadar geldik.

   Girer girmez bizi tadilata girmiş Troya Atı Heykeli'nin karşılaması çocukların moralini biraz bozmuş olsa da benim keyfim yerindeydi. 1975 yılında İzzet Senemoğlu tarafından yapılan heykelin ahşap yenileme çalışması sürüyordu.

     Çanakkale Boğazı'nın güneybatı ucunun güneyinde, Kaz Dağları'nın batısında yer alan kent, aslında MÖ 3000'li yıllarda daha geniş olan boğaz kenarına çok yakın mesafede kurulmuş fakat zamanla Karamenderes Nehri'nin taşıdığı alüvyon nedeniyle denizden uzaklaşmış. 

    Tarih boyunca dokuz kez afetler ve savaşlarla yıkılan Troya'yı dokuz katman halinde incelemek mümkün. İlk katman MÖ 3000-2500 yıllarını kapsamakta. Erken Bronz Çağı'na tarihlenen bu ilk yerleşim üst üste on tabakadan oluşmakta ve doksan metre çapında oldukça küçük bir alanla sınırlı. Surları iyi korunmuş ve bulunan evler megaron tarzında. Bu ilk katman bir yangınla son bulmuş.

    MÖ 2500-2200 yıllarına tarihlenen ikinci katman, yedi tabakadan oluşup yüz on metre çapında bir alanı içermekte. Bu tabakaların kazılarında kent planlamacılığı için önemli bir aşama kaydedildiği görülmüş ve bol miktarda altın ve gümüş bulunmuş. Bir istila sonucu yıkıldığı düşünülüyor.

    

     Gezmesi çok keyifliydi ama muhteşem bir esinti ve ılık bir hava bize eşlik etmese aynı şeyi düşünür müydüm bilemiyorum. Buraya mutlaka bahar aylarında gelmek gerekiyor. Antik kent alanı büyük değil ve birkaç kent yapısı kalıntısından başka görsel bir şölen sizi beklemiyor ama eğer benim gibi tarih meraklısıysanız ve Troya tarihini biraz biliyorsanız geçmişin büyülü halini hayal etmeye başlarsınız.

    

    Esintinin kuvvetli bir rüzgara dönüştüğü durumlar da oldu. Herkes şapkasına sahip çıksın, uçarsa kazı alanından alması zahmetli olur uyarılarına rağmen maalesef birkaç kere kazı alanına izinsiz girmek durumunda kaldık. Bu fırsata sahip olanlar kazı alanını daha yakından keşfetme şansına da sahip oldu. 

    MÖ 2200-2050 tarihleri arasındaki üçüncü katman dört tabakadan oluşmakta ve tümüyle taştan oluşan sur duvarlarıyla dikkat çekiyor. MÖ 2050-1900 arasındaki dördüncü katman ise beş tabakadan oluşuyor ve ilk kez kubbeli fırınlar ortaya çıkmış. Troya'nın beşinci katmanı MÖ 1900-1800 arasına tarihlenmekte ve iç mekan ögelerinde gelişme olmakla birlikte mimaride büyük bir ilerlemenin olmadığı bir dönem.

    Altıncı katman MÖ 17. ve 14. yüzyıl, yedinci katman ise MÖ 14. ve 10. yüzyıl arasına tarihlenmekte. Yedinci dönemdeki MÖ 1300-1190 arası Homerik Troya Dönemi olarak isimlendiriliyor çünkü Homeros'un İlyada Destanı'na konu olan Troya Savaşı'nın bu dönem aralığında geçtiği düşünülüyor. 

    Sekizinci katman Helenistik Troyası, dokuzuncu katman ise Roma Troyası olarak tanımlanabilir. Yaklaşık bir buçuk saat süren antik kent turumuzu tamamlayıp Troya Müzesi'ne geçmek üzere ayrıldık. Antik kentin otoparkından çıkıp yaklaşık yedi yüz metre gidip müze otoparkına girdik.

    Troya Müzesi, inşasına 2013 yılında başlanıp 2018 yılında ziyarete açılan antik kentten veya çevre bölgelerden çıkarılmış eserlerin sergilendiği ve 2019 yılında Time dergisinin "Dünyada Görülmesi Gereken 100 Yer" listesine giren muhteşem bir müze. Alman amatör arkeolog Heinrich Schliemann'ın 1870'de başlattığı ve bulduklarından çoğunu yurt dışına kaçırdığı kazıların üzerinde bir buçuk asır geçmiş. Bu müzenin kuruluş amacı çeşitli ülkelerde sergilenen bu eserlerin Türkiye'ye geri getirilmesinin sağlanması. 

    Müzenin giriş bölümü ve peyzaj tasarımı da oldukça göz alıcı. Giriş yolunun bir bölümünde yere İlyada Destanı'ndan kısımların çeşitli dillerde kazındığı taşlar yerleştirilmiş.

    Müzenin girişindeki rampada Troya'nın katmanları fotoğraf ve heykellerle anlatılıyor.

    Müze üç kat ve en üstte bir terastan oluşuyor. Her kata rampayla ulaşılıyor. Girişte ve zemin katta ziyaretçilere ön bilgi vermek amaçlı arkeoloji bilimi ve çağlar tanıtılıyor. Ayrıca çevre bölgeleri konu alan eserler ve Troya altınları sergileniyor. 

    Bunların yanı sıra İlyada Destanı'ndan alıntıların olduğu görseller tasarlanmış. Destanı yakın zamanda okuyan biri için oldukça ilgi çekici.

   

    Zemin katta dokunmatik ekranda arkeolojik kazıdan çıkan kırık bir vazonun birleştirilmesi oyunu çocuklardan çok ekibimdeki yetişkinleri eğlendirdi. Çocukların bundan çok daha enteresan ve öğretici oyunlar peşinde olduğu bir gerçek.

    

   

    Vazo birleştirme oyunu ne kadar ilgi çekmiyorsa hologram teknolojisiyle yaratılmış hareketli yaşam alanı görüntülerinin olduğu kısım o kadar ilgi çekiyor. İzleyebilmek için kalabalıktan dolayı ciddi vakit harcadım.

    Zor oldu ama sonunda üst kata çıkabildik. Eserleri benim gibi büyük kızım ve bacanağım da ilgiyle incelediğinden zemin katta uzun vakit geçirmişiz. Birinci kat Troya'nın Tunç Çağı'nı anlatan eserlerle dolu. İkinci katta ise Homeros'un Troya Savaşı kahramanları, yerleri ve olayları dijital programlarla tanıtılıyor. 

    İkinci katta sergilenen, 1994 yılında bulunan ve Troya Savaşı'nın olaylarını anlatan Polyksena Lahdi gerçekten büyüleyici görünüyor. Bu bana Troya kazılarını anlatan bir TRT belgeselinde izlediğim çok etkileyici bir olayı hatırlattı. MÖ 11.yüzyılda olduğu düşünülen Troya Savaşı'nda gerçekleştiği varsayılan bir olayın, MÖ 5. yüzyıla ait bu lahitin üzerine işlenmesi ayrıca bu tarihten 2500 yıl sonra eserin bölge halkı arasında Kızöldün olarak bilinen mevkiden çıkarılması; insanların nesilden nesile bu bilgiyi nasıl aktardığı konusunda beni acayip heyecanlandırmıştı. Savaşın yenilen tarafı olan Troya'nın hükümdarı Priamos'un kızı Polyksena'nın kurban edilişinin üç bin senedir bilinmesi tüylerimi diken diken ediyor.

    

    Müzenin son katını heyecanla gezdikten sonra ekibimin bir bölümü yorulduklarını ve zemin kata inip kafeteryaya gitmeye karar verdiklerini söyledi. Onlar inerken kattaki görevliye bir üst katta ne olduğunu sordum ve "Teras var." yanıtını aldığımda açık havaya çıkmak cazip geldi ve kalanlara "Hadi çıkalım!" dedim. Fazla beklentim yoktu ama terasta bile hoşuma gidecek bir şeyler buldum.

...Bir varmış, bir yokmuş, Troya diye bir kent varmış. Bu kentin alınyazısı ta kuruluşundan beri belliymiş, çünkü kurucuları onu insanoğlunu şaşırtan Ate (Gaflet) tanrının hüküm sürdüğü tepeye kurmuşlar, diyor masal. Masal ne desin, Boğaz'ın kilit noktasında kurulan bu kentin başına gelenleri nasıl anlatsın başka türlü? Bu kent zengindi, arkasında bolluk, uygarlık kaynağı koca Anadolu vardı da ondan boyuna saldırılara uğradı demek masalın değil, tarihin işi. Masalcı ipuçlarının hepsini veriyor, alsın tarihçi anlatsın bize Troya destanının gerçeklerini... (İlyada önsözü)

"Güzel dizlikli Akhalar, Atreusoğulları,

Olympos'taki yüce tanrılardan dilerim,

Priamos'un ilini yerle bir edesiniz,

sonra sağ salim dönesiniz evinize.

Alın bu kurtulmalıkları, kızımı verin bana,

korkun Zeus'un oğlu Apollon'dan, sayın onu."

“Yolculuk bizi kendimize geri getirir.” 

Albert Camus